Ayodhya KandaPrakarana 1020 Verses

Prakarana 10

त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।

រសៈគ្រឹះនៃអយោធ្យាកាឣ្ឌគឺជាការរួបរួមមិនទ្វេរបស់ករុណា និងសាន្ត៖ ករុណា ព្រោះសូម្បីតែជ័យជម្នះរបស់ធម៌ក៏មកដល់ដោយការឆ្លងចិត្ត។ សាន្ត ព្រោះទុក្ខនោះឯងក្លាយជាប្រាជ្ញា និងបើកផ្លូវនៃការរួចរំដោះ។ នៅក្នុងខណ្ឌនេះ រឿងរាត្រី (ការសំរាករបស់សីតា-រាម សតិសម្បជ្ញៈរបស់លក្ស្មណ និងទុក្ខពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់របស់និសាទ) ក្លាយជាអលង្ការសម្រាប់ "រាត្រីនៃមោហៈ" (មោហនិសា)។ ការបង្រៀនរបស់លក្ស្មណនាំទៅរកកម្ម និងផលរបស់វា ក្តីសុបិន និងការភ្ញាក់ អត្ថមតិចំពោះវត្ថុ និងសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះបាទព្រះរាម។ នៅទីនេះ "ស៊ីម៉ងត៍" លទ្ធិរបស់តុលសីច្បាស់ណាស់៖ និរ្គុណបរមារថ និងសគុណលីលាគឺជាគ្នា។ ព្រះរាមគឺព្រហ្មញ្ញក្នុងរូប ប៉ុន្តែដោយសេចក្តីអាណិត ព្រះអង្គទទួលយករាងកាយមនុស្ស និងធ្វើកិច្ចការរបស់ព្រះអង្គ។ សុមន្ត្រដែលនាំពាក្យបញ្ជារបស់ស្តេច សេចក្តីមាំមួនក្នុងធម៌របស់រាម និងសច្ចាថ្លាយរបស់សីតាជាសហធម៌មិនី រួមគ្នាធ្វើឲ្យ "ការសន្សំ" ក្លាយជា "ជណ្តើរនៃភក្តី"។ សច្តារបស់ទីកន្លែងនៃផ្នែកនេះគឺថា ភក្តីលែងជាអារម្មណ៍តែមួយទៀតទេ វាក្លាយជាសាធanaដែលមានរូបរាងដោយការសម្រេចចិត្ត។

In this prakarana

People

  • RamaŚrī Rāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Sumantra
  • SitaSītā
  • NishadaNiṣāda (Guha)
  • DasharathaDaśaratha
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

ចៅបៃ 90.1-4

उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।

कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।

गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।

आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।

सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।

तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।

भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।

मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।

uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||

kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||

gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||

āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||

sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||

tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||

bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||

manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||

ដឹងថាព្រះអង្គកំពុងផ្ទំលក់ លក្ស្មណៈក៏ក្រោកឡើង ហើយនិយាយដោយពាក្យទន់ភ្លន់ឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីទៅផ្ទំ ហើយនៅកន្លែងឆ្ងាយបន្តិច ទ្រង់រៀបចំព្រួញនិងធ្នូ ហើយអង្គុយក្នុងឥរិយាបថវីរបុរស ចាប់ផ្តើមយាម គុហៈហៅអ្នកយាមដែលទុកចិត្ត ហើយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង បានតាំងឱ្យនៅយាមកន្លែងនីមួយៗ ខ្លួនឯងទៅអង្គុយជិតលក្ស្មណៈ មីក្រពះព្រួញនៅចង្កេះ និងព្រួញតម្លើងលើធ្នូ ឃើញព្រះអង្គផ្ទំលក់ និសាទនោះត្រូវគ្រប់គ្រងដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយសេចក្តីទុក្ខបំពេញហ្រទ័យ រាងកាយរំភើប ទឹកភ្នែកហូរ ហើយនិយាយទៅលក្ស្មណៈដោយពាក្យពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ វាំងរបស់ព្រះមហាក្សត្រស្អាតដោយធម្មជាតិ សូម្បីលំនៅរបស់ព្រះឥន្ទ្រជាធំនៃទេពក៏មិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន បន្ទប់លើដ៏ស្អាតដែលសាងសង់ដោយត្បូង ដូចជាព្រះនៃសេចក្តីស្រឡាញ់បានតែងតែងដោយព្រះហស្តផ្ទាល់

ទោហា 90

सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।⁠90।।

suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||⁠90||

បរិសុទ្ធ ស្រស់ស្អាតខ្លាំងណាស់ ពេញដោយភាពរីករាយ ជាមួយផ្កាដ៏ក្លិនក្រអូបនិងឈួរល្អ។ គ្រែដ៏ស្រស់ស្អាត ចង្កៀងដ៏គួរឲ្យទាក់ទាញ ដែលទាំងអស់គ្រប់យ៉ាងគឺពេញលេញដោយភាពបរិសុទ្ធ។

ចៅបៃ 91.1-4

बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।

तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।

ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।

मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।

जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।

पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।

रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।

सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।

bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||

tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||

te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||

mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||

jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||

pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||

rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||

siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||

មានសំពត់ ខ្នើយ និងគ្រែក្រោមប្រភេទផ្សេងៗ ស ដូចពពុះទឹកដោះគោ ទន់ ស្អាត និងស្រស់ស្អាត នៅទីនោះ សីតា និងរាម ធ្លាប់បន្ទំក្នុងរាត្រី ដោយសម្រស់ផ្ទាល់ព្រះកាយ ទ្រង់បានបំបែកការថ្កើងថ្កានរបស់រតិ និងកាមទេវ សីតា និងរាម ដដែលនោះ ឥឡូវបន្ទំលើគ្រែស្មៅ អស់កម្លាំង គ្មានសំពត់គ្រប ដែលនរណាម្នាក់មើលទៅមិនបាន មាតា បិតា ញាតិសន្តាន និងអ្នកនិវាសក្នុងព្រះនគរ មិត្តសច្ចៈ ខ្ញុំប្រុស និងខ្ញុំស្រី អ្នកដែលយកចិត្តទុកដាក់ថែរក្សាទ្រង់ដូចជាជីវិតរបស់ខ្លួន ព្រះរាមដែលជាព្រះអម្ចាស់នោះ ឥឡូវបន្ទំលើផែនដី បិតារបស់នាងគឺជនក ដែលកិត្តិយសល្បីល្បាញទូទាំងពិភពលោក សុសុររបស់នាងគឺទសរថ មិត្តនៃព្រះឥន្ទ្រដែលជាធំក្រុមទេវតា រាមចន្ទ ជាប្តីរបស់នាង នាងជាកូនស្រីនៃវិទេហៈ នាងបន្ទំលើផែនដី វាសនានឹងមិនប្រឆាំងនឹងនរណាហើយឬ? តើសីតា និងវីរបុរសនៃរាជវង្សរឃុ ស័ក្តិសមនឹងព្រៃឬ? មនុស្សលោកនិយាយពិតថា កម្មគឺប្រសើរបំផុត

ទោហា 91

कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।⁠91।।

kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||⁠91||

បុត្រីនៃស្តេចកេកយៈ ដែលមានបញ្ញារាវ បានប្រព្រឹត្តកលល្បិចដ៏ធ្ងន់និងក្រាញ់ ដែលដោយហេតុនោះ នាងបានផ្តល់ទុក្ខដល់រាម ដែលជាសេចក្តីរីករាយនៃរាជវង្សរគុ និងជានកី ក្នុងពេលដែលគួរតែមានសេចក្តីសុខ

ចៅបៃ 92.1-4

भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।

भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।

बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।

काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।

जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।

जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।

धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।

देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।

bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||

bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||

bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||

kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||

joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||

janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||

dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||

dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||

នាងបានក្លាយជាក្បាលពូថៅដល់ដើមឈើនៃវង្សត្រកូលព្រះអាទិត្យ ចិត្តអាក្រក់របស់នាងបានធ្វើឱ្យពិភពលោកទាំងមូលទុក្ខទោស ទុក្ខសោកដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបានកើតឡើងដល់និសាទ ពេលគាត់ឃើញព្រះរាម និងនាងសីតា ផ្ទុំលើផែនដី លក្ស្មណ៍បាននិយាយដោយពាក្យពិរាធស្រទន់ ពេញដោយរសនៃប្រាជ្ញា ការបោះបង់ និងភក្ដីភាព គ្មាននរណាជាអ្នកផ្ដល់សេចក្ដីសុខឬទុក្ខដល់អ្នកដទៃឡើយ អ្នកទាំងអស់គ្នា អ្នកបង ត្រូវទទួលផលនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ ការប្រាសចាក ការផ្ដាច់ ការរីករាយ ល្អ និងអាក្រក់ មិត្ត សត្រូវ និងអ្នកកណ្ដាល សុទ្ធតែជាក្រវាត់នៃការភ្លាត់ភ្លើង ការកើត ការស្លាប់ និងការចងស្រយោគទាំងអស់ក្នុងលោក ភាពរុងរឿង និងភាពវិប្បដិ កម្ម និងកាល ផែនដី លំនៅ ទ្រព្យសម្បត្តិ ទីក្រុង និងគ្រួសារ ឋានសួគ៌ និងនរក និងកិច្ចការទាំងអស់ក្នុងលោក អ្វីដែលបានឃើញ បានឮ ឬបានគិតក្នុងចិត្ត ការភ្លាត់ភ្លើងគឺជាឫសគល់នៃទាំងអស់ ហើយគ្មានអ្វីជាសច្ចធម៌អំពាបនិងអត់ឡើយ

ទោហា 92

सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।⁠92।।

sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||⁠92||

ក្នុងក្តីសុបិន ស្តេចក្លាយទៅជាអ្នកសុំទាន អ្នកក្រក្លាយទៅជាម្ចាស់នៃស្ថានសួគ៌ តែពេលភ្ញាក់ឡើង គ្មានអ្នកណាបានផល ហើយគ្មានអ្នកណាបាត់បង់អ្វីទាំងអស់ ដូច្នេះ ចូរពិចារណាពីរឿងភាពបញ្ឆោតនៃលោកិយក្នុងដួងចិត្តចុះ

ចៅបៃ 93.1-4

अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।

मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।

एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।

जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।

होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।

सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।

राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।

सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।

asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||

moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||

ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||

jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||

hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||

sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||

rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||

sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||

គិតដូច្នេះ កុំឲ្យមានកំហឹង ហើយកុំធ្វើទោសដល់នរណាម្នាក់ដោយឥតប្រយោជន៍។ មនុស្សទាំងអស់គឺជាអ្នកដេកក្នុងយប់នៃសេចក្តីវង្វេង ពួកគេមើលឃើញសុបិន្តជាច្រើនប្រភេទ។ ក្នុងលោកនេះ មានតែយោគីទេដែលភ្ញាក់ឡើង អ្នកស្វែងរកសច្ចធម៌ខ្ពស់បំផុតគឺប្រាសចាកពីការបញ្ឆោតលោកីយ៍។ ដឹងថាព្រលឹងភ្ញាក់ឡើងក្នុងលោកនៅពេលវាបែរចេញពីការសោយសុខផ្លូវភេទ។ នៅពេលការសម្គាល់កើតឡើង និងសេចក្តីវង្វេងនៃការជាប់ជំពាក់ភាសចេញ នោះមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះបាទនៃព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរឃុ។ មិត្តភក្តិ នេះគឺជាប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត ឲ្យស្រឡាញ់ព្រះបាទរបស់រាមាក្នុងចិត្ត ការងារ និងពាក្យ។ រាមាគឺជាសច្ចធម៌ខ្ពស់បំផុត រូបនៃប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត មិនអាចមើលឃើញ មិនប្រាកដ គ្មានដើម និងគ្មានដូច។ ទ្រង់គឺស្អាតពីអាក្រក់ទាំងអស់ លើសពីការបែងចែកទាំងអស់ គម្ពីរវេទបានពណ៌នាព្រះអង្គជានិច្ចថា មិនមែននេះទេ មិនមែននេះទេ។

ទោហា 93

भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।⁠93।।

bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||⁠93||

ដើម្បីហេតុនៃអ្នកភក្ដិ ផែនដី ព្រាហ្មណ៍ គោ និងទេវតា ព្រះអម្ចាស់ដ៏មានព្រះហឫទ័យទូន្មានទ្រង់ធ្វើកាយជាមនុស្ស ហើយទ្រង់ប្រព្រឹត្តកិរិយាបុណ្យទីព្រះអង្គ និងពេលបានស្ដាប់ហើយ កំព្រានៃលោកីយ៏រលត់សាបសូន្យ

ចៅបៃ 94.1-4

सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।

कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।

सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।

अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।

हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।

नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।

बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।

लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।

sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||

kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||

sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||

anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||

hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||

nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||

banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||

lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||

មិត្តភក្តិអើយ ចូរយល់តាមនេះ លះបង់ការភ្លឺចង្រៃ ហើយចូរប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះព្រះបាទនៃនាងសីតា និងវីរបុរសនៃរាជវង្សរឃុ កាលទ្រង់កំពុងតែពោលពីគុណធម៌របស់ព្រះរាម ព្រះអាទិត្យក៏រះឡើង ហើយអ្នកប្រទានសេចក្តីសុខនិងសុវត្ថិភាពដល់ពិភពលោកក៏ភ្ញាក់ឡើង ព្រះរាមទ្រង់បានធ្វើពិធីសុក្រឹតទាំងអស់និងស្រង់ព្រះវិការ បន្ទាប់មកព្រះអង្គដែលបរិសុទ្ធនិងមានប្រាជ្ញាទ្រង់បញ្ជាឱ្យនាំយកទឹកដោះនៃដើមពោធិមក ព្រំដោយព្រះអនុជ ទ្រង់បានបង្កប់ព្រះកេសាឡើង ឃើញដូច្នេះ ភ្នែករបស់សុមន្ត្រក៏ពេញដោយទឹកភ្នែក ព្រះហឫទ័យរបស់ទ្រង់ឆ្អួនដោយទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំង និងព្រះភក្ត្រស្រពាប់ ដោយបត់ដៃទ្រង់ពោលពាក្យដែលពោរដោយការអន់ចាញ់ ព្រះម្ចាស់អើយ ស្តេចនៃកោសលទ្រង់មានបន្ទូលទៅកាន់ខ្ញុំថា 'ចូរយករទេះទៅជាមួយព្រះរាម' 'ចូរបង្ហាញព្រៃឱ្យទ្រង់ទត ឱ្យទ្រង់ស្រង់ទឹកក្នុងទន្លេគង្គា ហើយនាំព្រះអនុជទាំងពីរត្រឡប់មកវិញដោយឆាប់' 'ចូរនាំលក្ស្មណ៍ ព្រះរាម និងនាងសីតាត្រឡប់មកវិញ ដោយលះបង់ការសង្ស័យនិងការស្ទាក់ស្ទើរទាំងអស់'

ទោហា 94

नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।⁠94।।

nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||⁠94||

ស្តេចបាននិយាយដូច្នេះថា ហៃព្រះអង្គ អ្វីដែលព្រះអង្គនិយាយ ខ្ញុំនឹងធ្វើដូច្នេះ។ គាត់បានធ្វើបុគ្គលិកលតោលហើយធ្លាក់ក្រោមព្រះបាទទ្រង់ យំដូចជាក្មេង។

ចៅបៃ 95.1-4

तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।

मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।

सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।

रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।

धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।

मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।

संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।

तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।

tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||

maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||

sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||

raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||

dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||

maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||

saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||

tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||

បិតា សូមធ្វើសេចក្តីអាណិតអាសូរ និងធ្វើនូវសេចក្តីដែលនឹងធ្វើឱ្យអយុធ្យាមិនគ្មានអ្នកការពារ រាមាបានឱ្យរាជទីបានឡើង ហើយបានបំបាស់ទុក្ខថា បិតា អ្នកបានស្វែងរក និងយល់នូវផ្លូវនៃធម៌ទាំងអស់ហើយ សិពី ទទីចី និងស្តេចហរិសចន្ទ្រា បានស៊ូទ្រាំនូវទុក្ខវេទនារាប់លានដើម្បីធម៌ រន្តិទេវ និងស្តេចពាលីអ្នកមានប្រាជ្ញា បានថែរក្សាធម៌ ស៊ូទ្រាំនូវសេចក្តីទុក្ខលំបាកច្រើនប្រការ មិនមានធម៌ដទៃស្មើនឹងសេចក្តីពិតទេ ដូច្នេះអាគម វេទ និងបុរាណបានសរសេរថ្លែងទុក ខ្ញុំបាននូវធម៌នោះដោយងាយ បើខ្ញុំលះបង់វា ការអាប់អង្គងនឹងរីករាលដាលទៅទាំងបីពិភព ចំពោះអ្នកដែលត្រូវបានគោរព ការបាននូវការអាប់អង្គងគឺជាការឆេះដ៏ភ័យខ្លាច ស្មើនឹងការស្លាប់រាប់លានដង បិតា ខ្ញុំនឹងនិយាយអ្វីទៀតជាមួយអ្នក ការឆ្លើយតបអ្នកនឹងនាំឱ្យខ្ញុំបានបាបតែប៉ុណ្ណោះ

ទោហា 95

पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।⁠95।।

pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||⁠95||

ចាប់ជើងបិតារបស់ខ្ញុំ ក្រាបថ្វាយបង្គំជាងកោដិដង ហើយប្រណីដៃទូលសូមឱ្យបិតាកុំបីមានការព្រួយបារម្ភអំពីខ្ញុំក្នុងរឿងអ្វីៗទាំងអស់

ចៅបៃ 96.1-4

तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।

सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।

सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।

पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।

सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।

कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।

जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।

नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।

tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||

saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||

suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||

puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||

sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||

kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||

jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||

nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||

លោកជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំដូចជាបិតា ខ្ញុំសូមលោកដោយប្រណម្យអាវុជ គ្រប់បែបយ៉ាងនេះជាភារកិច្ចរបស់លោក កុំឱ្យបិតាខ្ញុំទទួលទុក្ខព្រោះពួកយើង បានឮសន្ទនារវាងព្រះរាមនិងអាមាត្រ និសាទព្រមដោយពួកបរិវារទាំងអស់ក៏សោកសង្រេង បន្ទាប់មកលក្ស្មណ៍បាននិយាយពាក្យកោតក្រៀម តែព្រះបរមាធិបតីទ្រង់ហាម ទ្រង់ទតឃើញថាមិនសមរម្យជាខ្លាំង ព្រះរាមទ្រង់ខ្មាសគេ ទ្រង់ឱ្យលក្ស្មណ៍សច្យាថាដោយការសច្យារបស់ខ្លួនថា កុំទៅនិយាយសារនេះ សុមន្ត្រទូលសាររបស់ព្រះរាជាថែមទៀតថា នាងសីតានឹងមិនអាចទ្រាំនឹងទុក្ខលំបាកក្នុងព្រៃបានទេ ដោយវិធីណាដែលនាងសីតាអាចត្រឡប់មកអយុធ្យាវិញ វិធីនោះ ហ្លួងជាអ្នកក្សត្រិយ៍រាគវង្សត្រូវធ្វើ បើមិនដូច្នោះទេ គ្មានទីពឹងទីរេកសោះ ខ្ញុំនឹងមិនរស់ ដូចត្រីគ្មានទឹក

ទោហា 96

मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।⁠96।।

maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||⁠96||

នៅផ្ទះបិតា ឬផ្ទះប្តី មានសេចក្តីសុខគ្រប់យ៉ាង កន្លែងណានិងពេលណាដែលចិត្តនាងពេញចិត្ត នាងសីតានឹងគង់នៅដោយសេចក្តីសុខ រហូតដល់ថ្ងៃនៃភាពវិបត្តិនេះកន្លងផុតទៅ

ចៅបៃ 97.1-4

बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।

पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।

सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।

सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।

प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।

प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।

पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।

तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।

binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||

pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||

sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||

suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||

prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||

prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||

patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||

tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||

ព្រះរាជាបានធ្វើការអង្វរករក្នុងលក្ខណៈដែលទុក្ខវេទនា និងសេចក្តីស្រឡាញ់របស់ទ្រង់មិនអាចពណ៌នាបាន។ លុះឮសារពីឪពុក សមុទ្រនៃការអាណិតអាសូរបានផ្តល់ការណែនាំដល់នាងសីតាក្នុងវិធីរាប់លាន។ បើអ្នកត្រឡប់ទៅវិញ ការព្រួយបារម្ភរបស់ម្តាយ ឪពុកក្មេក ឪពុក គ្រូ និងគ្រួសារជាទីស្រឡាញ់នឹងបាត់បង់ទាំងអស់។ លុះឮពាក្យរបស់ស្វាមី នាងកុមារីវិទេហៈទ្រង់មានប្រសាសន៍ថា សូមទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ ហៃព្រះអម្ចាស់នៃជីវិតរបស់ខ្ញុំ ហៃអ្នកជាទីស្រឡាញ់បំផុត។ ព្រះអម្ចាស់ទ្រង់មានការអាណិតអាសូរ និងមានប្រាជ្ញាដ៏ប្រសើរ តើស្រមោលអាចមាននៅបានដោយគ្មានរាងកាយទេ? ពន្លឺទៅកន្លែងណានៅពេលដែលព្រះអាទិត្យចាកចេញ? ពន្លឺព្រះចន្ទទៅកន្លែងណានៅពេលដែលព្រះចន្ទចាកចេញ? នាងទ្រង់មានប្រសាសន៍ពាក្យនៃការអង្វរករដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះស្វាមី នាងទ្រង់មានប្រសាសន៍ទៅកាន់រដ្ឋមន្ត្រីដោយពាក្យដ៏ល្អ។ អ្នកដូចជាឪពុក និងឪពុកក្មេករបស់ខ្ញុំ ជាអ្នកប្រាថ្នាល្អ ខ្ញុំនឹងផ្តល់ចម្លើយ ទោះបីជាវាមិនសមរម្យយ៉ាងខ្លាំងក៏ដោយ។

ទោហា 97

आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।⁠97।।

ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||⁠97||

ដោយសារតែភាពទុក្ខព្រួយបានគ្របសង្កត់ ខ្ញុំបាននិយាយឆ្លើយតបនៅមុខអ្នក សូមកុំយកទៅធ្វើឱ្យអាណិត ឪពុកជាទីស្រឡាញ់ បើគ្មានផ្កាឈូកនៃព្រះបាទរបស់ព្រះរាជបុត្រនៃស្តេចដ៏ឧត្តមទេ ស្ពានញាតិសន្តានទាំងអស់ក្នុងពិភពលោកនេះគឺគ្មានតម្លៃ

ចៅបៃ 98.1-4

पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।

सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।

ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।

आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।

ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।

बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।

अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।

कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।

pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||

sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||

sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||

āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||

sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||

binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||

agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||

kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||

ខ្ញុំបានឃើញការរុងរឿងនិងសេចក្តីសុខក្នុងផ្ទះរបស់បិតា ដែលមកុដរតនៈរបស់ព្រះរាជាទាំងឡាយជួបជុំគ្នាជុំវិញព្រះបាទ ផ្ទះរបស់បិតាខ្ញុំគឺបែបនេះ ជាឃ្លាំងនៃសេចក្តីសុខ ប៉ុន្តែបើគ្មានអ្នកជាទីស្រឡាញ់ ចិត្តរបស់ខ្ញុំមិនពេញចិត្តទេ សូម្បីតែបន្តិច ឪពុកក្មេករបស់ខ្ញុំគឺជាស្តេចចក្រវរ្តិន៍ គឺព្រះរាជានៃកោសល ដែលព្រះរាជអានុភាពបានប្រាកដទៅទាំងចក្រវាលទាំងដប់បួន នៅពេលយាងទៅជួប ព្រះឥន្ទ្រជាធំបស់ពួកទេវតាទាំងឡាយទ្រង់ទទួលព្រះអង្គនិងប្រគល់អាសនៈលើពាក់កណ្តាលនៃរាជបល្ល័ង្ក ឪពុកក្មេករបស់ខ្ញុំគឺបែបនេះ ហើយអយុធ្យាគឺជាលំនៅរបស់ខ្ញុំ គ្រួសាររបស់ខ្ញុំគឺជាទីស្រឡាញ់ ហើយម្តាយក្មេកដូចជាម្តាយពិតប្រាកដរបស់ខ្ញុំ ប៉ុន្តែបើគ្មានធូលីនៃបាទព្រះបាលកម្មរបស់ព្រះអង្គជាធំបស់រាគូ អ្វីៗក៏មិនបានជាទីពេញចិត្តដល់ខ្ញុំទេ សូម្បីតែក្នុងក្តីស្រមៃ ផ្លូវឆ្លងកាត់បានដោយក្រ មីព្រៃភ្នំ ដំរី សិង្ហ ស្រះ និងទន្លេដែលគ្មានព្រំដែន ពួកកោល និងពួកកិរាត និងក្ងោក និងបក្សីទាំងឡាយ សេចក្តីទាំងអស់នេះគឺជាទីពេញចិត្តដល់ខ្ញុំ នៅពេលដែលខ្ញុំនៅជាមួយព្រះអង្គជាធំបស់ជីវិតខ្ញុំ

ទោហា 98

सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।⁠98।।

sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||⁠98||

សូមក្រាបថ្វាយបង្គំគោរពដល់ព្រះមាតានិងព្រះបិតារបស់ខ្ញុំ ហើយសូមធ្វើសេចក្តីអាជ្ញាធរជំនួសខ្ញុំថា សូមកុំឱ្យមានការបារម្ភអ្វីចំពោះខ្ញុំឡើយ ដ្បិតខ្ញុំមានសេចក្តីសុខនៅក្នុងព្រៃ ដោយសភាពធម្មជាតិ

ចៅបៃ 99.1-4

प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।

नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।

सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।

नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।

राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।

जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।

मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।

राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।

prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||

nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||

suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||

nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||

rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||

jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||

meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||

rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||

ជាមួយព្រះស្វាមីដែលជាទីស្រឡាញ់ និងប្អូនប្រុសរបស់ព្រះស្វាមីដែលជាទីស្រឡាញ់នៅខាងជិត ទាំងពីរជាវីរបុរសដ៏ក្បាលខ្ពស់ ទ្រង់កាន់ធ្នូនិងកប់ព្រួញ ខ្ញុំមិនមានអស់កម្លាំងក្នុងដំណើរផ្លូវ មិនស្រវឹង មិនមានទុក្ខសោកក្នុងចិត្ត សូមកុំបារម្ភពីខ្ញុំដោយកំហុសឡើយ សុមន្ត្របានឮពាក្យដ៏ត្រជាក់របស់នាងសីតា ក៏ក្លាយជាស្រវឹងដូចពស់ដែលបាត់បង់អណិត្តាមណី ភ្នែកមើលមិនឃើញ ត្រចៀកមិនបានឮ មិនអាចនិយាយអ្វីបាន ដោយសារការឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង ព្រះរាមបានបន្ទោបង់គាត់ដោយវិធីផ្សេងៗ ប៉ុន្តែចិត្តរបស់គាត់មិនបានត្រជាក់ឡើយ គាត់បានខំប្រឹងច្រើនដើម្បីសុំឱ្យទៅជាមួយ ហើយការរីករាយនៃរាជវង្សរាហុបានផ្តល់ចម្លើយដ៏សមរម្យ បញ្ជារបស់ព្រះរាមមិនអាចបដិសេធបាន វិថីនៃវាសនាគឺពិបាក ហើយគ្មានអ្វីនៅក្នុងអំណាចរបស់គាត់ឡើយ ងក់ក្បាលនៅព្រះបាទព្រះរាម ព្រះលក្ស្មណ៍ និងនាងសីតា គាត់បែរត្រឡប់ដូចពាណិជ្ជករដែលបាត់បង់ទុន

ទោហា 99

रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।⁠99।।

ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||⁠99||

នៅពេលអ្នកបររថបររទៅមុខ សេទាំងអស់បានងាកមើលព្រះរាម និងស្រែកហ៊ោ បានឃើញដូច្នេះ ពួកនិសាទក៏មានទុក្ខសោកសង្រេងអស់កម្លាំង វាយក្បាលខ្លួនឯង និងសោកសង្រេង

Frequently Asked Questions

परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।

सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।

Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play