Shloka 42

The Tārakāmaya War: Divine Mustering, Māyā Countermeasures, Aurva Fire, and Viṣṇu’s Slaying of Kālanemi

Devanagari script

पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्यामावृतं दिवि लीलया । युगांते सेंद्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवांबरम्

Transliteration

pakṣābhyāṃ cārupatrābhyāmāvṛtaṃ divi līlayā | yugāṃte seṃdracāpābhyāṃ toyadābhyāmivāṃbaram

Translation

ដោយស្លាបពីរដូចស្លឹកដ៏ស្រស់ស្អាត វាបិទបាំងមេឃដោយលីឡា; នៅចុងយុគ អាកាសដូចជាត្រូវរុំដោយពពកភ្លៀងពីរ ដែលកាន់ឥន្ទ្រធនូរបស់ឥន្ទ្រ។

Word by Word

• पक्षाभ्याम्: with two wings
• पक्षाभ्याम्: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, द्विवचन; करण (instrument)

• चारु-पत्राभ्याम्: with two lovely leaves/feathers
• चारु-पत्राभ्याम्: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चारु (प्रातिपदिक) + पत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, द्विवचन; करण (instrument)

• आवृतम्: covered
• आवृतम्: कर्म (Object described/कर्म-विशेष्य)
• Type: Adjective
• Root: आवृत (कृदन्त; आ-√वृ (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (covered)

• दिवि: in the sky
• दिवि: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिव् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (locative)

• लीलया: playfully, in sport
• लीलया: करण (Manner/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; करण (manner/means)

• युग-अन्ते: at the end of an age
• युग-अन्ते: अधिकरण (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युग (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; काल-अधिकरण (locative of time)

• स-इन्द्र-चापाभ्याम्: with two Indra-bows (rainbows)
• स-इन्द्र-चापाभ्याम्: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स (अव्यय/उपसर्ग-सदृश; सहार्थक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) + चाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, द्विवचन; करण (instrument)

• तोयदाभ्याम्: with two clouds
• तोयदाभ्याम्: उपमान (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: तोयद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, द्विवचन; करण (instrument)

• इव: like
• इव: सम्बन्ध (Comparative marker/उपमा-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• अम्बरम्: the sky
• अम्बरम्: उपमेय (Object compared/उपमेय)
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन

Speaker

Not specified in the provided excerpt (context needed from surrounding verses).

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चारुपत्राभ्यामावृतम् = चारु-पत्राभ्याम् आवृतम्; युगांते = युग-अन्ते; सेंद्रचापाभ्यां = स-इन्द्र-चापाभ्याम्; तोयदाभ्यामिवांबरम् = तोयदाभ्याम् इव अम्बरम्.

Characters & Entities

• Indra (as ‘Indra’s bow’ = rainbow)

FAQs

What is meant by ‘Indra’s bow’ (indracāpa) in this verse?

‘Indra’s bow’ is the classical Sanskrit term for the rainbow, here used to describe rain-clouds ornamented by a rainbow-like arc.

Why does the verse mention ‘yugānta’ (the end of a yuga)?

‘Yugānta’ signals a cosmic-scale transition, intensifying the imagery of the sky being enveloped—suggesting a vast, world-covering atmospheric or cosmic scene.

What is the ethical or spiritual lesson of this verse?

The verse primarily functions as poetic cosmological description; its reflective takeaway is the Purāṇic theme of impermanence and cyclical time—worlds and skies change dramatically at the turning of ages.