Adhyaya 86
दक्षिणदिशि तीर्थवर्णनम् (Southern Tīrthas: Godāvarī to Dvāravatī)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Dakṣiṇāpatha Tīrtha-kathana) — Southern Sacred Geography
Dhaumya begins a structured account of sacred sites in the southern direction, presenting tīrtha-knowledge as an ordered itinerary. He identifies the Godāvarī region as auspicious and ascetic-frequented, then names additional rivers (Veṇṇā and Bhīmarathī) described as fear-and-sin-alleviating within landscapes rich in wildlife and hermit dwellings. He references the river associated with King Nṛga and notes that Mārkaṇḍeya recited an ancestral gāthā concerning Nṛga, including a remembered report that Indra was exhilarated by Soma and that dvijas were honored through dakṣiṇā during Nṛga’s sacrificial activity. The chapter continues with a catalog of forests, mountains, āśramas, and tīrthas: Māṭhara’s forest, a yūpa at Varuṇasrotas, Kaṇva’s āśrama, Śūrpāraka linked to Jamadagni, and named sites such as Aśoka-tīrtha, Bahulāśrama, Agastya-tīrtha, and Vāruṇa among the Pāṇḍyas. It introduces Kumārī and the river Tāmraparṇī, then highlights Gokarṇa—famed across the three worlds—describing a cool-water sacred lake difficult for the undisciplined to reach. It situates nearby ascetic residences (including Agastya’s disciple and Agastya himself) and a radiant Vaiḍūrya mountain. The scope then shifts to Saurāṣṭra, mentioning Camasonmajjana, the oceanic tīrtha Prabhāsa, Piṇḍāraka, and the Ujjayanta peak as swiftly siddhi-granting. A Nārada-attributed ancient verse is cited about ascetic merit at Ujjayanta. The chapter culminates in Dvāravatī, where Kṛṣṇa (Govinda, Madhusūdana, Puṇḍarīkākṣa) is presented in theological terms as ‘sanātana dharma’ and as the supreme purifier and auspicious principle, integrating pilgrimage geography with devotional-ethical doctrine.
Chapter Arc: काम्यकवन में अर्जुन के वन-प्रस्थान के बाद युधिष्ठिर का मन अस्थिर है; वे धौम्य से पूछते हैं कि अब किन पुण्य-तपोवन, आश्रम, सरोवर, नदियों और पर्वतों की ओर जाना उचित होगा। → युधिष्ठिर के भीतर दो धाराएँ टकराती हैं—एक ओर अर्जुन पर अटूट भरोसा (कि वह अस्त्र-प्राप्ति कर लौटेगा), दूसरी ओर उसके बिना वनवास का असह्यपन; वे कहते हैं कि अर्जुन के बिना काम्यकवन में रहना उन्हें रुचिकर नहीं। → युधिष्ठिर का निर्णायक आग्रह: ‘ब्रह्मन्, अर्जुन के बिना यहाँ रहना नहीं भाता—हमें अन्य दिशा में ले चलिए; उन आश्रमों-तीर्थों का पता बताइए जिनका श्रवण आपने अन्य ब्राह्मणों से किया है।’ → धौम्य/ऋषि-परंपरा के मार्गदर्शन में पाण्डवों के लिए तीर्थ-आश्रय और तपोवन-गमन की दिशा तय होने लगती है—वनवास अब केवल निर्वासन नहीं, एक नियोजित तीर्थ-यात्रा और आत्म-शोधन का पथ बनता है। → कौन-कौन से विशिष्ट आश्रम, सरिताएँ और पर्वत पाण्डवों के अगले चरण बनेंगे—और क्या यह यात्रा अर्जुन के पुनर्मिलन तक उन्हें धैर्य दे पाएगी?
Shlokas
Verse 1
/ हि आय न [हुक हि 7 आम षडशीतितमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका धौम्य मुनिसे पुण्य तपोवन
វៃសម្បាយនៈ បានមានពាក្យថា៖ «ឱ ជនមេជ័យ! ព្រះបាទយុធិષ્ઠិរ បានដឹងយោបល់របស់បងប្អូនទាំងឡាយ និងរបស់ទេវឫសី នារ៉ដៈ អ្នកមានប្រាជ្ញាខ្ពង់ខ្ពស់ រួចហើយ ទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ធោម្យៈ ព្រះបុរោហិតដែលគេគោរព និងមានឥទ្ធិពលដូចជាព្រះអយ្យកោ ដើម្បីសុំការណែនាំអំពីផ្លូវធម៌ដែលគួរតាម»។
Verse 2
मया स पुरुषव्याप्रो जिष्णु: सत्यपराक्रम: । अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासित:
វៃសម្បាយនៈ បានមានពាក្យថា៖ «ដោយខ្ញុំផ្ទាល់ អ្នកដូចខ្លាឃ្មុំក្នុងចំណោមមនុស្ស—ជិṣṇុ (អរជុន) អ្នកមានវីរភាពពិតប្រាកដមិនរំលង—ត្រូវបានបញ្ជូនទៅនិរទេស។ វីរបុរសមហាបាហូ អ្នកមានចិត្តធំ ត្រូវបាននិរទេស ដើម្បីស្វែងរកអាវុធទេវតា»។
Verse 3
स हि वीरोअ<नुरक्तश्न समर्थश्च॒ तपोधन: । कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभु:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ព្រះអង្គនោះជាវីរបុរស—មានសេចក្តីស្រឡាញ់ភក្ដីយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ មានសមត្ថភាព និងប្រសិទ្ធភាព សម្បូរទៅដោយបុណ្យផលនៃតបស្យា និងបានបំពេញធម៌ដោយល្អ។ ក្នុងវិជ្ជាអាវុធ គាត់ជំនាញយ៉ាងលើសលប់ ហើយក្នុងអំណាចនិងសេចក្តីអធិបតេយ្យ គាត់ដូចវាសុទេវ (ព្រះក្រឹષ્ણ) ផ្ទាល់»។
Verse 4
अहं होतावुभौ ब्रह्मन् कृष्णावरिविघातिनौ । अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यास: प्रतापवान्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍! ខ្ញុំស្គាល់វីរបុរសទាំងពីរដែលមាននាមថា ក្រឹષ્ણ នេះថា អាចវាយបំផ្លាញសត្រូវបាន។ ខ្ញុំដឹងថាពួកគេមានពលកម្លាំងដ៏អស្ចារ្យ ហើយព្រះវ្យាសៈដ៏មានតេជៈក៏មានទស្សនៈដូចគ្នា»។
Verse 5
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ । नारदो5पि तथा वेद यो5प्यशंसत् सदा मम
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «វាសុទេវ (ព្រះក្រឹષ્ણ) អ្នកមានភ្នែកដូចផ្កាឈូក និងធនញ្ជយ (អរជុន) បាននៅរួមគ្នាមកតាំងពីបីយុគ។ នារទៈក៏ស្គាល់ពួកគេក្នុងរបៀបនេះដែរ ហើយបាននិយាយប្រាប់ខ្ញុំជាញឹកញាប់ ដោយសរសើរពិតនេះ»។
Verse 6
तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी । शक्तो5यमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितो$र्जुन:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំក៏ដឹងដូច្នេះដែរ—ថា ក្រឹષ્ણ និងអរជុន គឺជាឥសីល្បីល្បាញ នរ និងនារាយណៈ។ ដោយវាយតម្លៃថា អរជុនមានសមត្ថភាព ខ្ញុំហេតុនេះបានផ្ញើគាត់ចេញទៅ ដើម្បីទទួលបានអាវុធទេវតា។ ពាក្យនេះគឺដើម្បីបញ្ជាក់សមត្ថភាពរបស់អរជុន និងភាពត្រឹមត្រូវនៃការស្វែងរកអំណាចសេឡេស្ទ្យាល់សម្រាប់ហេតុធម៌ ដ្បិតមានវីរបុរសដ៏គួរឱ្យខ្លាចជាច្រើនបានចូលរួមជាមួយទុរយោធន»។
Verse 7
इन्द्रादनवर: शक्रं सुरसूनु: सुराधिपम् । द्रष्टमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासित:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «កូនរបស់ទេវតានោះ—ដែលមិនមានអ្នកណាលើសសូម្បីតែឥន្ទ្រ—ត្រូវបានផ្ញើទៅជួបសក្រក (ឥន្ទ្រ) ព្រះអធិបតីនៃទេវតា ដើម្បីបានឃើញព្រះអង្គ និងទទួលអាវុធទេវតាពីឥន្ទ្រ»។
Verse 8
भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्न दुर्जय: । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथा:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ភីෂ្ម និង ដ្រូណា ជាវីរបុរសអតិរថី (អ្នកជិះរថកម្រិតខ្ពស់បំផុត)។ ក្រឹបៈ និងកូនប្រុសរបស់ដ្រូណា (អશ્વត្ថាមា) ក៏ពិបាកឈ្នះដែរ។ ឌុរយោធនៈ កូនប្រុសធ្រឹតរាស្ត្រ បានជ្រើសរើសមហាវីរបុរសទាំងនេះឲ្យឈរជាមួយខ្លួនក្នុងសង្គ្រាម—បង្ហាញទាំងទំហំសង្គ្រាមដែលនឹងមក និងទម្ងន់ធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ នៃការយកកម្លាំងទៅគាំទ្រការមិនសុចរិត។
Verse 9
सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वास्त्रविदुषस्तथा । योद्धुकामाश्च पार्थन सततं ये महाबला: । सच दिव्यास्त्रवित् कर्ण: सूतपुत्रो महारथ:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ពួកគេទាំងអស់សុទ្ធតែជាអ្នកដឹងវេដៈ ជាវីរបុរស និងជាអ្នកជំនាញអាវុធគ្រប់ប្រភេទ។ ពួកគេមានកម្លាំងខ្លាំង ហើយតែងប្រាថ្នាចង់ប្រយុទ្ធជាមួយបារថ (អర్జុន) ជានិច្ច។ ហើយកರ್ಣៈផងដែរ—កូនប្រុសអ្នកបើករថ ជាមហាអតិរថី—ជាអ្នកដឹងអាវុធទេវៈ (អាស្ត្រ)។
Verse 10
योअस्त्रवेगानिलबल: शरार्चिस्तलनि:स्वन: । रजोधूमो<स्त्रसम्पातो धार्तराष्ट्रिनिलोद्धत:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «គាត់ដូចជាភ្លើងដ៏មហិមា ដែលបំផ្លាញលោកនៅពេលចុងកាល។ កម្លាំងនៃអាវុធហោះហើរគឺជាខ្យល់ដ៏ខ្លាំងរបស់គាត់; ព្រួញជាអណ្តាតភ្លើង; សំឡេងប៉ះទង្គិចដ៏មុតមាំគឺជាសូរស្រែករលឹមរលោងនៃភ្លើងឆេះ។ ធូលីដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមគឺជាផ្សែង; ភ្លៀងអាវុធគឺជាអណ្តាតភ្លើងលេបលាន់។ ត្រូវបានបក់បញ្ឆេះដោយខ្យល់គឺកូនប្រុសធ្រឹតរាស្ត្រ គាត់កាន់តែឆេះកាន់តែឃោរឃៅ។ មិនមានសង្ស័យទេ គាត់នឹងដុតកងទ័ពរបស់ខ្ញុំឲ្យក្លាយជាផេះ ដូចគំនរចំបើងស្ងួត។»
Verse 11
निसृष्ट इव कालेन युगान्ते ज्वलनो महान् | मम सैन्यमयं कक्ष प्रधक्ष्यति न संशय:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ដូចជាត្រូវបានពេលវេលាផ្ទាល់លែងចេញ—ដូចភ្លើងមហិមាដែលឆេះនៅចុងយុគ—គាត់នឹងដុតបំផ្លាញព្រៃស្មៅដែលជាកងទ័ពរបស់ខ្ញុំជាក់ជាមិនខាន; មិនមានសង្ស័យឡើយ។»
Verse 12
त॑ं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रज्वलनो महान् । श्वेतवाजिबलाकाभृद् गाण्डीवेन्द्रायुधोल्बण:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ ក្រោមការបក់បញ្ឆេះដោយខ្យល់គឺក្រឹષ્ણៈ មេឃដ៏មហិមានោះបានលេចឡើង—ពន្លឺរន្ទះរបស់វាគឺពន្លឺនៃអាវុធទេវៈ—តុបតែងដោយជួរមេឃសេះស (សេះរថ) ដូចហ្វូងក្រពើហោះ ហើយគួរឲ្យភ័យខ្លាចដោយធ្នូគណ្ឌីវ ដូចអាវុធរបស់ឥន្ទ្រ។ រូបភាពនេះប្រកាសថា អំណាចសង្គ្រាមរបស់អర్జុន មិនមែនជាកម្លាំងផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ៖ វាកើនឡើងដោយសម្ព័ន្ធធម៌ និងការគាំទ្រព្រះ, ហើយត្រូវបានដឹកនាំដើម្បីបង្ក្រាបភ្លើងបំផ្លាញ ដោយកម្លាំងដែលមានវិន័យ។
Verse 13
संरब्ध: शरधाराभि: सुदीप्तं कर्णपावकम् । अर्जुनोदीरितो मेघ: शमयिष्यति संयुगे
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ករណៈ—ដូចអគ្គិភ័យដ៏ភ្លឺចែងចាំង ដែលត្រូវបានបំប៉នដោយព្យុះព្រួញ—នឹងត្រូវបានពពកធំឈ្មោះ អរជុន ដែលត្រូវបានជំរុញឲ្យកើនឡើង បាញ់ភ្លៀងព្រួញមកពន្លត់នៅក្នុងសង្គ្រាម។ ក្នុងការប្រយុទ្ធខាងមុខ ភ្លៀងព្រួញរបស់អរជុន នឹងបង្ក្រាបអគ្គិភ័យរបស់ករណៈដោយមិនខាន»។
Verse 14
स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात् परपुरंजय: । दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «បន្ទាប់មក បីភត្សុ—អរជុន អ្នកឈ្នះបន្ទាយសត្រូវ—នឹងទទួលដោយផ្ទាល់ពី សក្រក (ឥន្ទ្រ) នូវអាវុធទេវទាំងអស់។ នេះបង្ហាញថា អំណាចអស្ចារ្យក្នុងសង្គ្រាម មិនមែនបានមកដោយកម្លាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាព្រះអនុគ្រោះដែលប្រទានដល់អ្នកសមគួរ ស្របតាមគោលបំណងត្រឹមត្រូវ និងវិន័យនៃគុណធម៌»។
Verse 15
अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मति: । नास्ति त्वतिकृतार्थानां रणे5रीणां प्रतिक्रिया
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «គ្រប់គ្រាន់ហើយ—នេះជាការវិនិច្ឆ័យរបស់ខ្ញុំ—ចំពោះការខិតខំទាំងអស់របស់ពួកគេ។ ព្រោះនៅក្នុងសង្គ្រាម មិនមានវិធានប្រឆាំងមានប្រសិទ្ធិភាពណាមួយចំពោះសត្រូវដែលបានលើសហួស និងប្រព្រឹត្តអំពើហួសហេតុរួចទៅហើយ»។
Verse 16
“धृतराष्ट्र-पक्षके उक्त सभी महारथियोंको जीतनेके लिये वह अकेला ही पर्याप्त होगा; ऐसा मेरा दृढ़ विश्वास है। अन्यथा अत्यन्त कृतार्थताका अनुभव करनेवाले शत्रुओंको दबानेका और कोई उपाय नहीं है ।।
«ខ្ញុំជឿជាក់យ៉ាងមាំមួនថា គាត់តែម្នាក់ឯងគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីឈ្នះមហារថីទាំងអស់ដែលបាននិយាយថាស្ថិតនៅខាង ធృతរाष्ट्र។ បើមិនដូច្នោះទេ មិនមានវិធីផ្សេងទៀត ដើម្បីបង្ក្រាបសត្រូវដែលនឹងកើតអំនួតពេញលេញឡើយ។ ដូច្នេះ យើងទាំងអស់គ្នានឹងឃើញបណ្ឌវៈ—អរជុន អ្នកបង្ក្រាបសត្រូវ—ត្រឡប់មកវិញ ដោយបានស្ទាត់ជំនាញអាវុធទេវទាំងឡាយ; ព្រោះ បីភត្សុ មិនដែលទម្លាក់ខ្លួនចុះក្រោយ ពេលបានលើកយកភារកិច្ចឡើយ តែតែងអនុវត្តឲ្យសម្រេចដល់ចប់»។
Verse 17
वयं तु तमृते वीरं वने5स्मिन् द्विपदां वर । अवधानं न गच्छाम: काम्यके सह कृष्णया,“नरश्रेष्ठ] इस काम्यकवनमें वीर अर्जुनके बिना द्रौपदीसहित हम सब पाण्डवोंका मन बिलकुल नहीं लग रहा है
វៃសម្បាយនៈបានមានពាក្យថា៖ «ប៉ុន្តែគ្មានវីរបុរសនោះ នៅក្នុងព្រៃនេះ—ឱ មនុស្សប្រសើរបំផុត—យើងជាបណ្ឌវៈទាំងអស់ ជាមួយ ក្រឹෂ್ಣា (ដ្រោបទី) មិនអាចធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ ឬរកបានសេចក្តីសុខសាន្តនៅក្នុងព្រៃ កាម្យក បានឡើយ។ ក្នុងអវត្តមានរបស់អរជុន សូម្បីជម្រកព្រៃក៏មិនផ្តល់សន្តិភាពដល់យើងទេ»។
Verse 18
भवानन्यद् वन॑ साधु बद्धन्नं फलवच्छुचि । आखूयातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभि:
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ដូច្នេះ សូមលោកបង្ហាញឲ្យយើងដឹងអំពីព្រៃមួយទៀត—ល្អប្រសើរ និងបរិសុទ្ធ—មានស្បៀងស្តុកសម្បូរ ផ្លែឈើច្រើន ជាទីរីករាយសម្រាប់ស្នាក់នៅ ហើយជាទីដែលបុរសមានកុសលធម៌ចូលទៅសេវា»។
Verse 19
यत्र कंचिद् वयं कालं वसनन््तः सत्यविक्रमम् । प्रतीक्षामोर<्ड्जुनं वीरं वृष्टिकामा इवाम्बुदम्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «យើងសូមស្នាក់នៅទីនេះមួយរយៈ ហើយរង់ចាំវីរបុរស អర్జុន អ្នកមានពលក្លាហានពិត—ដូចជាអ្នកដែលប្រាថ្នាភ្លៀង តែងតែចាំមើលពពក»។
Verse 20
विविधानाश्रमान् कांश्रिद् द्विजातिभ्य: प्रतिश्रुतान् । सरांसि सरितश्नैव रमणीयांश्व॒ पर्वतान्
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ គាត់បានបង្ហាញអាស្រមជាច្រើនប្រភេទ—ខ្លះបានសន្យា ឬកំណត់ទុកសម្រាប់ពួកទ្វិជៈ—ព្រមទាំងបឹង និងទន្លេ ហើយក៏មានភ្នំដ៏រីករាយផងដែរ។ ការរៀបរាប់នេះបង្ហាញពីការគោរពយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះពាក្យសន្យាចំពោះអ្នកប្រាជ្ញ និងការសម្គាល់ផែនទីដែនដីបរិសុទ្ធ ដែលចិញ្ចឹមជីវិត។
Verse 21
आचक्ष्व न हि मे ब्रह्मन् रोचते तमृते$र्जुनम् वने5स्मिन् काम्यके वासो गच्छामो<न््यां दिशं प्रति
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «សូមប្រាប់ខ្ញុំផង ឱ ព្រាហ្មណ៍; ព្រោះខ្ញុំមិនពេញចិត្តនឹងការស្នាក់នៅក្នុងព្រៃកាម្យកនេះ ដោយគ្មានអర్జុនទេ។ យើងចូរទៅកាន់ទិសដៅផ្សេងទៀត»។
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें महार्षि पुलस्त्यकी तीर्थयात्राके सम्बन्धरें नारदवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «មហាភារត» ដ៏បរិសុទ្ធ នៅក្នុង «វនបវ៌» និងក្នុង «ទីរថយាត្រាបវ៌» ជំពូកទី៨៥—អំពីព្រះនារ៉ទៈបានថ្លែងពាក់ព័ន្ធនឹងការពិពណ៌នាទីរថយាត្រារបស់មហាឥសី ពុលស្ត្យ—បានបញ្ចប់។
Verse 86
“ब्रह्म! आप दूसरे ब्राह्मणोंसे सुने हुए नाना प्रकारके कतिपय आश्रमों, सरोवरों, सरिताओं तथा रमणीय पर्वतोंका पता बताइये। अर्जुनके बिना अब काम्यकवनमें रहना हमें अच्छा नहीं लगता; इसलिये अब दूसरी दिशाको चलेंगे” ।।
«ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍! សូមប្រាប់យើងអំពីអាស្រមនានា បឹង ស្ទឹងទន្លេ និងភ្នំដ៏រមណីយ ដែលលោកបានឮពីព្រាហ្មណ៍ដទៃៗ។ គ្មានអర్జុនទៀត យើងមិនសប្បាយចិត្តនៅក្នុងព្រៃកាម្យកទេ; ដូច្នេះ ឥឡូវនេះយើងនឹងចេញដំណើរទៅទិសផ្សេង»។
Frequently Asked Questions
Rather than a single dramatic choice, the chapter frames an ethical problem of method: how an exiled ruler should pursue restoration without abandoning dharma—by seeking purification, counsel, and merit through disciplined pilgrimage instead of reactive conduct.
Sacred geography is presented as ethical pedagogy: contact with tīrthas, sages, and exemplary traditions supports self-control, generosity (dakṣiṇā), and clarity of purpose; devotion is integrated by identifying Kṛṣṇa with sanātana dharma and supreme auspiciousness.
A formal phalaśruti is not stated; however, implicit meta-commentary appears in claims that certain rivers remove fear/sin, that Ujjayanta is ‘siddhi-kara,’ and that access to Gokarṇa’s lake is difficult for the undisciplined—functioning as embedded statements of spiritual efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.