Adhyaya 299
Ajñātavāsa-saṅkalpaḥ — Yudhiṣṭhira’s Resolve and Dhaumya’s Exempla on Concealment
Upa-parva: Ajñātavāsa-prastāna (Preparation for the Thirteenth-Year Concealment)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pandavas, having been permitted (abhyanujñāta) in accordance with dharma, sit together with firm vows to announce their intent to undertake the thirteenth year in concealment. They address the forest-dwelling brāhmaṇas and ascetics who are devoted to them, explaining the background of dispossession by the Dhārtarāṣṭras and the necessity of remaining hidden lest hostile rivals (Suyodhana, Karṇa, Śakuni) exploit knowledge of their whereabouts. Yudhiṣṭhira, overwhelmed by grief, briefly loses composure; the brāhmaṇas and brothers console him. Dhaumya then delivers a stabilizing instruction: even great beings have faced adversity and acted in concealment to restrain adversaries, citing exemplary precedents (e.g., Indra’s hidden residence; Viṣṇu’s concealed strategies including Vāmana; other mythic instances of covert action). The counsel reframes concealment as dharmically compatible when used for protection and lawful completion of vows. Bhīma follows by affirming disciplined obedience and readiness, noting the restraint previously exercised despite capability. The brāhmaṇas offer blessings and depart; the Pandavas, with Dhaumya and Draupadī, set out and begin technical deliberation—seated separately as experts in śāstra and counsel, attentive to timing of alliance and conflict (saṃdhi-vigraha-kāla).
Chapter Arc: वन के श्रम में सत्यवान के शरीर पर अचानक विपत्ति उतरती है—लकड़ी चीरते-चीरते पसीना, थकान और सिर में तीव्र वेदना; सावित्री के लिए यह वही घड़ी है जिसकी छाया वह पहले से पहचानती है। → सत्यवान की पीड़ा बढ़ती है; सावित्री दौड़कर आती है, पति का सिर अपनी गोद में रखकर धरती पर बैठ जाती है। जीवन की डोर ढीली पड़ती दिखती है और वन का सन्नाटा मृत्यु की आहट बन जाता है। यमराज प्रकट होकर सावित्री को लौट जाने और और्ध्वदेहिक कर्म करने का आदेश देते हैं—पर सावित्री का धैर्य और वाक्-शक्ति पीछे नहीं हटती। → यम के दिए वरदानों की शर्तों को सावित्री अपने सत्य-वचन और बुद्धि से जीवन-दान में बदल देती है—‘आपने मुझे शतपुत्रता का वर दिया है; पति के बिना वह असंभव है; अतः सत्यवान जीवित हों।’ यम का वचन सत्य सिद्ध होता है और मृत्यु का निर्णय पलट जाता है। → यम संतुष्ट होकर सत्यवान को जीवन लौटाते हैं और सावित्री को अनेक वरदान देकर विदा करते हैं। रात्रि गहराती है; सावित्री सत्यवान से कहती है कि प्रातः सब यथावृत्त बताएगी। सत्यवान का सिर-दर्द उतरता है, वह माता-पिता से मिलने की इच्छा प्रकट करता है और समय से पहले घर लौटने की चिंता करता है। → रात भर वन में ठहरने और भोर में लौटने का संकेत—सत्यवान के माता-पिता को क्या ज्ञात होगा, और सावित्री कल किस प्रकार समस्त घटना सुनाएगी—यह अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि २ 7 सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्री और यमका संवाद
ម៉ាកណ្ឌេយៈបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក សತ್ಯវាន អ្នកមានកម្លាំង និងចិត្តមាំមួន ដោយមានភរិយាជាដៃគូ បានប្រមូលផ្លែឈើ ហើយបំពេញកន្ត្រករឹងមាំមួយឲ្យពេញ។ បន្ទាប់ពីនោះ គាត់ចាប់ផ្តើមបំបែកឈើសម្រាប់ភ្លើង។ ឈុតឆាកនេះបង្ហាញយ៉ាងស្ងប់ស្ងាត់ពីកាតព្វកិច្ចក្នុងគ្រួសារ និងការរួមដំណើររបស់ប្តីប្រពន្ធ—សកម្មភាពធម្មតាដែលធម៌ និងភាពមាំមួនត្រូវបានរស់នៅ តែមុនពេលការសាកល្បងធំក្នុងសន្ទនារវាងសាវិត្រី និងយមរាជនឹងបើកចំហ។
Verse 2
तस्य पाटयत: काष्ठ स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
ពេលគាត់បន្តបំបែកឈើទៅៗ ញើសក៏ហូរចេញមកពិតប្រាកដ; ហើយដោយសារការខិតខំនោះ ក៏កើតឈឺក្បាលឡើង។ ការរៀបរាប់នេះបង្ហាញថា ការងារខ្លាំងមិនឈប់សម្រាក និងភាពតានតឹង ធម្មតានាំឲ្យរាងកាយទទួលទុក្ខវេទនា ហើយបញ្ចេញន័យឲ្យដឹងពីសីលធម៌នៃការខិតខំដោយមានកម្រិត និងការអត់ធ្មត់ដោយមានស្មារតី។
Verse 3
सत्यवानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
សត្យវានបាននិយាយថា៖ «ដោយសារការខិតខំកាប់ឈើថ្ងៃនេះ ឈឺក្បាលបានកើតឡើងក្នុងខ្ញុំ។ រាងកាយទាំងមូលឈឺចាប់ ហើយបេះដូងដូចជាកំពុងឆេះ។ ឱ ស្រីស្រឡាញ់ដែលនិយាយទន់ភ្លន់! ខ្ញុំមើលឃើញខ្លួនឯងមិនសុខស្រួល។ ដូចជាមានអ្នកណាម្នាក់កំពុងចាក់ក្បាលខ្ញុំដោយស្នៀតមុតៗ។ ឱ នាងមានមង្គល! ឥឡូវខ្ញុំចង់ដេក; ខ្ញុំមិនមានកម្លាំងឈរទៀតឡើយ»។
Verse 4
अड्जनि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं॑ लक्षये मितभाषिणि
ម៉ារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះ ឱ សាវិត្រី! បេះដូងខ្ញុំដូចជាកំពុងឆេះ ហើយខ្ញុំយល់ឃើញខ្លួនឯងមិនសុខស្រួល ឱ នាងនិយាយទន់ភ្លន់»។ (ក្នុងបរិបទរឿងរ៉ាវ បន្ទាប់មកសត្យវានប្រាប់សាវិត្រីថា ដោយសារការខិតខំកាប់ឈើ ក្បាលឈឺ អវយវៈឈឺចាប់ បេះដូងដូចត្រូវឆេះ ហើយចង់ដេកចុះ ព្រោះគ្មានកម្លាំងឈរទៀត—ជាសញ្ញាមុននៃវិបត្តិដែលនឹងសាកល្បងធម៌ និងសេចក្តីស្មោះភក្តិរឹងមាំរបស់សាវិត្រី។)
Verse 5
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत् स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातु शक्तिरस्ति मे
«ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ដូចជាក្បាលត្រូវបានចាក់ដោយស្នៀតមុតៗ។ ពេលឃើញសភាពនេះក្នុងខ្លួនខ្ញុំ ឱ នាងមានមង្គល! ខ្ញុំចង់ដេកចុះហើយដេកលក់; ខ្ញុំមិនមានកម្លាំងឈរទៀតឡើយ»។
Verse 6
सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सड्रेडस्य शिर: कृत्वा निषसाद महीतले,यह सुनकर सावित्री शीघ्र अपने पतिके पास आयी और उनका सिर गोदीमें लेकर पृथ्वीपर बैठ गयी
ឮដូច្នោះ សាវិត្រីបានរហ័សទៅដល់ប្តីរបស់នាង។ នាងចូលទៅជិត ដាក់ក្បាលគាត់លើភ្លៅរបស់នាង ហើយអង្គុយលើដី—ជាកិរិយានៃការថែទាំមិនរអាក់រអួល និងភក្តីភាពរបស់ភរិយា នៅមុខការបាត់បង់ដែលកំពុងខិតមក។
Verse 7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । त॑ मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह,फिर वह तपस्विनी राजकन्या नारदजीकी बात याद करके उस मुहूर्त, क्षण, समय और दिनका योग मिलाने लगी
បន្ទាប់មក នាងអ្នកបួសក្រមុំ នឹកពិចារណាពាក្យរបស់ នារ៉ដៈ ហើយចាប់ផ្តើមគណនា និងផ្គូផ្គងពេលវេលាដ៏មង្គល—វាស់វែងមុហូរតៈ ខណៈពេល ពេលសមរម្យ និងថ្ងៃ—ដើម្បីឲ្យសកម្មភាពបន្ទាប់របស់នាងស្របតាមពេលវេលាត្រឹមត្រូវ និងសេចក្តីតាំងចិត្តដ៏មានវិន័យ។
Verse 8
मुहूतदिव चापश्यत् पुरुष॑ रक्तवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ «មិនយូរប៉ុន្មាន ដូចជាត្រឹមតែខណៈមួយ នាងបានឃើញបុរសទេវភាពមួយបង្ហាញខ្លួន—ស្លៀកពាក់អាវក្រហម ក្បាលពាក់មួកដូចមកុដ មានរាងកាយអស្ចារ្យ និងភ្លឺចែងចាំងស្មើព្រះអាទិត្យ»។
Verse 9
श्यामावदातं रक्ताक्ष॑ं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवत: पारश्व निरीक्षन्तं तमेव च
មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ «នាងបានឃើញរូបទេវភាពដ៏គួរភ័យឈរនៅជិត សត្យវាន—រាងកាយងងឹតប៉ុន្តែភ្លឺរលោង ភ្នែកក្រហម ហើយកាន់ខ្សែចង (បាស) នៅក្នុងដៃ—មើលទៅកាន់សត្យវានម្តងហើយម្តងទៀត»។
Verse 10
त॑ दृष्टवा सहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनै: शिर: । कृताञ्जलिर्वाचार्ता हृदयेन प्रवेपती
ឃើញគាត់ហើយ សាវិត្រីបានក្រោកឡើងភ្លាមៗ។ នាងដាក់ក្បាលស្វាមីចុះយ៉ាងទន់ភ្លន់ ហើយប្រណម្យដៃគោរព នាងនិយាយដោយសំឡេងពោរពេញដោយទុក្ខសោក បេះដូងញ័ររន្ធត់។
Verse 11
सावित्रयुवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्धयमानुषम् | कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं कि चिकीर्षसि
សាវិត្រីបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំដឹងថា ព្រះអង្គជាទេវតា ព្រោះរាងកាយនេះមិនដូចមនុស្សទេ។ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា ប្រសិនបើព្រះអង្គពេញព្រះហឫទ័យ សូមប្រាប់ថា ព្រះអង្គជានរណា ហើយចង់ធ្វើអ្វី?»
Verse 12
यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपो<न्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សាវិត្រី អ្នកជាស្ត្រីស្មោះត្រង់ចំពោះស្វាមី និងមានអំណាចតបស្យាដូចគ្នា។ ដូច្នេះ ខ្ញុំអាចសន្ទនាជាមួយអ្នកបាន។ ឱ ស្ត្រីមង្គល ចូរដឹងថា ខ្ញុំគឺយម—ព្រះអម្ចាស់នៃមរណៈ»។
Verse 13
अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायु: पार्थिवात्मज: । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम्
«សត្យវាន—ស្វាមីរបស់អ្នក ជាព្រះរាជបុត្រនៃព្រះមហាក្សត្រ—អាយុកាលដែលបានកំណត់របស់គាត់បានដល់ទីបញ្ចប់ហើយ។ ខ្ញុំនឹងចងគាត់ហើយនាំទៅ។ ចូរដឹងថា នេះហើយជាចេតនារបស់ខ្ញុំ»។
Verse 14
सावित्रयुवाच श्रूयते भगवन् दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् । नेतुं किल भवान् कस्मादागतो<सि स्वयं प्रभो
សាវិត្រីទូលសួរ៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ដ៏គួរគោរព ខ្ញុំបានឮថា ព្រះអង្គមានទូតមកនាំមនុស្សទៅ។ ហេតុអ្វីបានជា ព្រះអង្គ—ឱ ព្រះអម្ចាស់—មកដោយព្រះអង្គផ្ទាល់នៅទីនេះ?»
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त: पितृराजस्तां भगवान् स्वचिकीर्षितम् | यथावत् सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे
ម៉ាកណ្ឌេយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យុធិષ્ઠិរ! ពេលសាវិត្រីសួរដូច្នេះ ព្រះយម—ស្តេចនៃបិត្រលោក—ដើម្បីបំពេញអ្វីដែលនាងប្រាថ្នា បានចាប់ផ្តើមពន្យល់ចេតនាទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គ ដោយត្រឹមត្រូវ និងពេញលេញ»។
Verse 16
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेतुमतो5स्मि स्वयमागत:
«សត្យវាននេះ ប្រកបដោយធម៌ មានរូបសម្បត្តិ និងជាសមុទ្រនៃគុណធម៌។ គាត់មិនសមឲ្យទូតរបស់ខ្ញុំនាំទៅទេ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំបានមកដោយខ្លួនឯង»។
Verse 17
ततः सत्यवत: कायात् पाशबद्ध॑ वशं गतम् । अड्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्,तदनन्तर यमराजने सत्यवानके शरीरसे पाशमें बँधे हुए अंगुष्ठमात्र परिमाणवाले विवश हुए जीवको बलपूर्वक खींचकर निकाला
បន្ទាប់មក យមរាជ ដោយកម្លាំង បានទាញចេញពីកាយសត្យវាន នូវ «បុរស» ទំហំប៉ុនមេដៃ—ជាព្រលឹងជីវិតដែលត្រូវចងដោយខ្សែព្រ័ត្ររបស់ទ្រង់ ហើយអស់សង្ឃឹមគ្មានអំណាច។ ទិដ្ឋភាពនោះបង្ហាញអំណាចដាច់ខាតរបស់មរណៈលើជីវិតក្នុងកាយ ខណៈដែលក៏រៀបចំឲ្យឃើញការប្រឆាំងដោយធម៌ដ៏មាំមួន និងសេចក្តីស្មោះត្រង់ដ៏មិនរលាយ។
Verse 18
ततः: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् । निर्विचेष्ट शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम्,फिर तो प्राण निकल जानेसे उसकी साँस बंद हो गयी--अंगकान्ति फीकी पड़ गयी और शरीर निश्रेष्ट होकर अपरूप दिखायी देने लगा
បន្ទាប់មក ពេលព្រលឹងត្រូវទាញចេញពីគាត់ ដង្ហើមក៏ផ្អាក; ពន្លឺកាយក៏រលត់។ កាយនោះក្លាយជាកាយអសកម្ម គ្មានជីវិត ហើយមើលទៅគួរឲ្យសោកស្តាយ—ជារូបភាពបង្ហាញថា សោភ័ណភាពក្នុងកាយរលាយរហ័សយ៉ាងណា ពេលកម្លាំងជីវិតចាកចេញ។
Verse 19
यमस्तु त॑ं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख: । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
មារកណ្ឌេយៈបាននិយាយថា៖ យមរាជ បានចងព្រលឹងនោះ ហើយដើរចេញទៅមុខបែរទៅទិសខាងត្បូង នាំវាទៅ។ សាវិត្រី ដែលរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំង បានដើរតាមយមរាជជាប់ជានិច្ច មួយជំហានមួយជំហាន។ ព្រះនាងជាព្រះនាងក្សត្រីដ៏មានសំណាងលើសគេ—ស្ថិតស្ថេរនៅក្នុងធម៌នៃភាពស្មោះត្រង់ចំពោះស្វាមី—បានសម្រេចពេញលេញដោយវិន័យ និងវ្រតៈ ដូច្នេះអាចទៅមកដោយគ្មានអ្វីរារាំង។
Verse 20
यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् कृतं भर्तुस्त्वया5<नृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សាវិត្រី ចូរត្រឡប់ទៅវិញ។ ចូរធ្វើពិធីបន្ទាប់មរណៈ (អន្ត្យេស្តិ) សម្រាប់គាត់។ ឥឡូវនេះ អ្នកបានសងបំណុលកាតព្វកិច្ចចំពោះស្វាមីរួចហើយ; អ្នកបានអមគាត់មកដល់កម្រិតដែលភរិយាគួរតែអមបានហើយ»។
Verse 21
सावित्रयुवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म: सनातन:
សាវិត្រីបានទូលថា៖ «ទីណាដែលស្វាមីខ្ញុំត្រូវនាំទៅ ឬទីណាដែលគាត់ទៅដោយខ្លួនឯង ទីនោះខ្ញុំក៏ត្រូវទៅដែរ។ នេះហើយជាធម៌ដ៏អស់កល្បជានិច្ច»។
Verse 22
तपसा गुरुभवत्या च भर्तुः स्नेहाद् ब्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति:,तपस्या, गुरुभक्ति, पतिप्रेम, व्रतपालन तथा आपकी कृपासे मेरी गति कहीं भी रुक नहीं सकती
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយតបស្យារបស់នាង ដោយការគោរពបម្រើអ្នកចាស់ទុំ ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះស្វាមី និងដោយការរក្សាវ្រតយ៉ាងស្មោះត្រង់—ហើយដោយព្រះគុណប្រសាទរបស់នាងផង—ដំណើររបស់ខ្ញុំមិនអាចត្រូវរារាំងនៅទីណាបានឡើយ»។
Verse 23
प्राहु: साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिन: । मित्रतां च पुरस्कृत्य किज्चिद् वक्ष्यामि तच्छुणु
អ្នកប្រាជ្ញដែលឃើញសច្ចធម៌បាននិយាយថា មិត្តភាពកើតឡើងដោយការដើរជាមួយគ្នា «ប្រាំពីរជំហាន»។ ដោយយកមិត្តភាពនោះជាមុខ ខ្ញុំនឹងនិយាយសំណូមពរមួយចំនួនចំពោះអ្នក—សូមស្តាប់។
Verse 24
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដែលចិត្តរវល់រាយប៉ាយ មិនបានគ្រប់គ្រងចិត្តនិងអង្គសញ្ញា មិនអាចរស់នៅព្រៃដោយពិតប្រាកដបានទេ—ទាំងការប្រព្រឹត្តធម៌ ទាំងការរស់នៅដោយវិន័យដូចនៅគ្រូគង្វាល និងទាំងតបស្យាដោយអត់ធ្មត់ទុក្ខលំបាក។ មានតែអ្នកគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងទើបអាចធ្វើបាន។ អ្នកប្រាជ្ញដោយវិចារណញ្ញាណ ប្រកាសថាធម៌ជាអ្វី; ដូច្នេះសត្ដបុរសទាំងឡាយចាត់ធម៌ជាគោលការណ៍ខ្ពស់បំផុត»។
Verse 25
एकस्य धर्मेण सता मतेन सर्वे सम त॑ मार्गमनुप्रपन्ना: । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाउ्छे तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយប្រកាន់ខ្ជាប់ធម៌តែមួយ ដែលសត្ដបុរសទទួលស្គាល់ថាត្រឹមត្រូវ មនុស្សទាំងអស់ក៏ឈានដល់ផ្លូវដូចគ្នា—ផ្លូវនៃចំណេះដឹងពិត ដែលជាគោលដៅរួម។ ដូច្នេះមិនគួរប្រាថ្នាស្ថានភាព “ទីពីរ” ឬ “ទីបី” ឡើយ។ ហេតុនេះសុជនប្រកាសថា ធម៌ជាអាទិភាពខ្ពស់បំផុត»។
Verse 26
सो$भिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडित: । लकड़ी चीरते समय परिश्रमके कारण उनके शरीरसे पसीना निकल आया और उसी परिश्रमसे उनके सिरमें दर्द होने लगा। तब वे श्रमसे पीड़ित हो अपनी प्यारी पत्नीके पास जाकर बोले--
ដោយនឿយហត់ពីការខិតខំ គាត់បានទៅជិតភរិយាជាទីស្រឡាញ់ ហើយនិយាយ។ បន្ទាប់មកយមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងអ្នកគ្មានកំហុស អើយ ត្រឡប់ទៅវិញចុះ។ ខ្ញុំពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះពាក្យសម្តីរបស់នាង—រៀបរយល្អដោយស្រៈ ព្យញ្ជនៈ ពាក្យពេចន៍ និងហេតុផល។ ចូរសុំពរមួយនៅទីនេះពីខ្ញុំ; លើកលែងតែជីវិតរបស់សត្យវាន ប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំនឹងប្រទានអ្វីៗទាំងអស់ដល់នាង»។
Verse 27
सावित्रयुवाच च्युत: स्वराज्याद् वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान् भवेन्नूप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभ:
សាវិត្រីបានទូលថា៖ «ព្រះអម្ចាស់ដ៏បរិសុទ្ធ! ព្រះបិតាក្មេករបស់ខ្ញុំ ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានមកស្នាក់នៅក្នុងព្រៃ នៅអាស្រមរបស់ខ្ញុំ។ ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គបានបាត់បង់។ សូមដោយព្រះគុណរបស់ព្រះអម្ចាស់ ឲ្យព្រះមហាក្សត្រនោះបានទទួលការមើលឃើញវិញ ហើយក្លាយជាមានកម្លាំង រុងរឿងដូចភ្លើង និងព្រះអាទិត្យ»។
Verse 28
यम उवाच ददानि ते5हं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तंभविता च तत् तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងដ៏គ្មានទោស! ខ្ញុំប្រទានពរនោះដល់នាង។ ដូចដែលនាងបានទូល នឹងកើតមានដូច្នោះទាំងអស់។ ខ្ញុំឃើញថា នាងហាក់ដូចជានឿយហត់ដោយសារដំណើររបស់នាង។ ចូរត្រឡប់ទៅវិញ ដើម្បីកុំឲ្យមានការលំបាកបន្ថែមទៀត»។
Verse 29
सावित्रयुवाच श्रम: कुतो भर्त्समीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्धुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्व वचो निबोध मे
សាវិត្រីបានទូលថា៖ «នៅជិតស្វាមីរបស់ខ្ញុំ តើអស់កម្លាំងមកពីណាបាន? ព្រោះស្វាមីរបស់ខ្ញុំគឺជាគោលដៅ និងវាសនាដ៏ប្រាកដរបស់ខ្ញុំ។ ទៅកន្លែងណាដែលព្រះអង្គនាំព្រះប្តីរបស់ខ្ញុំទៅ ការទៅរបស់ខ្ញុំក៏ចៀសមិនរួចដែរ។ ឱ ព្រះអម្ចាស់នៃទេវតា! សូមស្តាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំម្តងទៀត»។
Verse 30
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफल सत्पुरुषेण सड़तं ततः सतां सन्निवसेत् समागमे
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ការជួបជុំជាមួយអ្នកមានធម៌ សូម្បីតែម្តង ក៏ជារឿងគួរប្រាថ្នាខ្លាំងណាស់; ហើយអ្វីដែលលើសពីនោះ គេថា គឺការបានអ្នកមានធម៌ជាមិត្ត។ ការស្និទ្ធស្នាលជាមួយមនុស្សល្អ មិនដែលឥតផលឡើយ; ដូច្នេះ គួររស់នៅជិតអ្នកមានធម៌ និងនៅក្នុងសហគមន៍របស់ពួកគេជានិច្ច»។
Verse 31
यम उवाच मनो<नुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचन हिताश्रयम् । विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងដ៏ថ្លៃថ្នូរ! ពាក្យដែលនាងបាននិយាយ គឺសមនឹងចិត្តខ្ញុំ មានមូលដ្ឋានលើប្រយោជន៍របស់មនុស្សទាំងអស់ ហើយថែមទាំងបង្កើនប្រាជ្ញារបស់អ្នកប្រាជ្ញផង។ ដូច្នេះ ចូរនាងជ្រើសរើសពរទីពីរ—តែចូរជ្រើសដោយមិនសុំជីវិតរបស់សត្យវាននេះ»។
Verse 32
सावित्रयुवाच ह्वतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिव: । जह्यात् स्वधर्म न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद् वरयामि ते वरम्
សាវិត្រីបានទូលថា៖ «សូមឲ្យព្រះបិតាក្មេករបស់ខ្ញុំ អ្នកមានប្រាជ្ញា ដែលនគររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានដកហូតទៅយូរហើយ នឹងបានទទួលអធិបតេយ្យភាពដដែលនោះវិញ។ ហើយសូមឲ្យព្រះគ្រូដ៏គួរគោរពរបស់ខ្ញុំ—ព្រះមហាក្សត្រ ឌ្យុមត្សេន—កុំបោះបង់ធម៌របស់ព្រះអង្គឡើយ។ នេះហើយជាពរទីពីរ ដែលខ្ញុំជ្រើសសុំពីព្រះអង្គ»។
Verse 33
यम उवाच स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते5चिरा- न्नच स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
យមបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់ពីពេលយូរ ព្រះមហាក្សត្រនឹងបានទទួលនគររបស់ព្រះអង្គវិញជាក់ជាមិនខាន ហើយព្រះអង្គនឹងមិនបែរចេញពីធម៌ដ៏ត្រឹមត្រូវឡើយ។ ព្រះនាង! បំណងរបស់នាង ត្រូវបានខ្ញុំបំពេញហើយ។ ចូរត្រឡប់ទៅ ដើម្បីកុំឲ្យមានការលំបាកកើតឡើងដល់នាង»។
Verse 34
सावित्रयुवाच प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया । ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया
សាវិត្រីបានទូលថា៖ «ឱ ព្រះ! ព្រះអង្គរក្សាសត្វលោកទាំងនេះឲ្យស្ថិតក្នុងវិន័យ និងច្បាប់; ដោយបានគ្រប់គ្រងពួកគេហើយ ព្រះអង្គនាំពួកគេទៅតាមព្រះឆន្ទៈ ទៅកាន់លោករបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។ ដូច្នេះហើយ សភាពជា ‘យម’—អ្នកគ្រប់គ្រង—របស់ព្រះអង្គ បានល្បីល្បាញទូទាំងលោក។ ឥឡូវ សូមស្តាប់ពាក្យដែលខ្ញុំទូល»។
Verse 35
अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, सबपर दयाभाव बनाये रखना और दान देना यह साधु पुरुषोंका सनातन धर्म है
យមប្រកាសថា៖ «ធម៌ដ៏អស់កាលនៃអ្នកមានគុណធម៌ គឺមិនមានចិត្តអាក្រក់ចំពោះសត្វមានជីវិតណាមួយ—ដោយអំពើ ដោយគំនិត ឬដោយពាក្យ—ហើយរក្សាចិត្តមេត្តាករុណា ព្រមទាំងធ្វើទាន និងអនុគ្រោះ»។
Verse 36
एवंप्रायश्न॒ लोको<यं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
«ជាទូទៅ លោកនេះដូច្នេះហើយ៖ មនុស្សមានអាយុខ្លី ហើយភាពទន់ខ្សោយរបស់មនុស្សក៏ល្បីល្បាញ។ តែអ្នកល្អពិត—even ចំពោះសត្រូវ—ក៏នៅតែមេត្តាចំពោះអ្នកដែលមកសុំជ្រកកោន។ ដូច្នេះ តើយើងនឹងមិនមេត្តាចំពោះមនុស្សទាបទន់ដូចខ្ញុំបានដូចម្តេច?»
Verse 37
यम उवाच पिपासितस्येव भवेद् यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् | विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងសុភមង្គលា! ដូចទឹកដែលនាំមកនូវសេចក្តីរីករាយដល់អ្នកដែលស្រេកខ្លាំង យ៉ាងដូច្នោះដែរ ពាក្យដែលនាងបាននិយាយនៅទីនេះ បានផ្តល់សេចក្តីពេញចិត្តយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ខ្ញុំ។ ដូច្នេះ លើកលែងតែជីវិតរបស់សត្យវាន នាងចូរជ្រើសរើសពរាណាមួយផ្សេងទៀតនៅទីនេះ—អ្វីដែលនាងប្រាថ្នា»។
Verse 38
सावित्रयुवाच ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत् पितु: पुत्रशतं तथौरसम् | कुलस्य सन््तानकरं च यद् भवेत् तृतीयमेतद् वरयामि ते वरम्
សាវិត្រីមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអម្ចាស់! ព្រះបិតារបស់ខ្ញុំ ជាស្តេចលើផែនដី គ្មានកូនសោះ។ សូមប្រទានឲ្យព្រះអង្គទទួលបានកូនប្រុសមួយរយ—កូនពិតតាមពូជ—ដើម្បីឲ្យវង្សត្រកូលបានបន្តទៅមុខ។ នេះហើយជាពរទីបីដែលខ្ញុំជ្រើសរើសពីព្រះអង្គ»។
Verse 39
यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងសុភមង្គលា! សូមឲ្យព្រះបិតារបស់នាងមានកូនប្រុសមួយរយ ដែលមានពន្លឺកិត្តិយស ដើម្បីបន្តវង្សត្រកូល។ ការប្រាថ្នារបស់នាងបានសម្រេចហើយ កូនស្រីនៃស្តេច។ ឥឡូវចូរត្រឡប់ទៅវិញ—ពិតណាស់ នាងបានដើរចេញពីផ្លូវមកឆ្ងាយណាស់ហើយ»។
Verse 40
सावित्रयुवाच न दूरमेतन्मम भर्तूसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च
សាវិត្រីមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអម្ចាស់! ខ្ញុំស្ថិតនៅជិតស្វាមីរបស់ខ្ញុំ ដូច្នេះទីនេះមិនឆ្ងាយសម្រាប់ខ្ញុំទេ។ ចិត្តរបស់ខ្ញុំវិញ រត់ទៅឆ្ងាយជាងនេះទៀត។ ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គ ខណៈកំពុងដំណើរ ស្តាប់ពាក្យដែលខ្ញុំកំពុងនឹងថ្លែងម្តងទៀត»។
Verse 41
विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुध: । समेन धर्मेण चरन्ति ता: प्रजा- स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រដ៏មានអានុភាពនៃវិវស្វាន (ព្រះអាទិត្យ) ដូច្នេះអ្នកប្រាជ្ញហៅព្រះអង្គថា ‘វൈവស្វត’។ ព្រះអង្គប្រតិបត្តិធម៌ដោយសមភាព ចំពោះសត្វលោកទាំងអស់ មិនលំអៀងទៅខាងណា ទើបព្រះអង្គត្រូវបានគេហៅថា ‘ធម្មរាជ’—ព្រះរាជាអធិបតីនៃធម៌»។
Verse 42
आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्व: प्रणयमिच्छति
សូម្បីតែក្នុងខ្លួនឯង ក៏មិនកើតមានទំនុកចិត្តដូចទំនុកចិត្តដែលមនុស្សដាក់លើអ្នកល្អ និងព្រះសន្តដែរ។ ដូច្នេះ មនុស្សទាំងឡាយតែងប្រាថ្នាចង់មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល និងសេចក្តីស្រឡាញ់ជាពិសេសចំពោះអ្នកមានគុណធម៌ ព្រោះសេចក្តីសុចរិតរបស់ពួកគេក្លាយជាជម្រកសម្រាប់អ្នកដទៃ។
Verse 43
सौद्दात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन:
ពីសេចក្តីមេត្តាករុណា និងភាពស្និទ្ធស្នាល ទើបកើតមានអ្វីដែលហៅថា “ទំនុកចិត្ត” ក្នុងចំណោមសត្វមានជីវិតទាំងអស់។ ដូច្នេះ មនុស្សទាំងឡាយដាក់ចិត្តជឿ—ជាពិសេស និងមាំមួនជាង—លើអ្នកមានគុណធម៌ ព្រោះក្នុងពួកគេមានសាមគ្គី និងចិត្តល្អ។
Verse 44
यम उवाच उदादह्वतं ते वचन यदड्ने शुभे न तादृक् त्वदते श्रुतं मया । अनेन तुष्टो5स्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងស្រីមានមង្គល! ពាក្យដែលនាងបាននិយាយថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមិនដែលបានឮពីមាត់អ្នកណាផ្សេងក្រៅពីនាងឡើយ។ ខ្ញុំពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះវា។ ចូរជ្រើសពរទីបួន—អ្វីក៏បាន លើកលែងតែជីវិតរបស់សត្យវាន—ហើយបន្ទាប់មក ចូរត្រឡប់ចេញពីទីនេះទៅ»។
Verse 45
सावित्रयुवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत् कुलोद्वहम् । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम्
សាវិត្រីមានពាក្យថា៖ «សូមឲ្យខ្ញុំ និងសត្យវាន បង្កើតកូនប្រុសពិតប្រាកដ—មែនទេ សូមឲ្យមានរហូតដល់មួយរយនាក់—ដែលនឹងលើកតម្កើង និងពង្រីកវង្សត្រកូលរបស់យើង មានកម្លាំង និងវីរភាព។ នេះហើយជាពរទីបួនដែលខ្ញុំជ្រើសសុំពីព្រះអង្គ»។
Verse 46
यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवन्नपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នាងស្រីទន់ភ្លន់អើយ នាងនឹងបានកូនប្រុសមួយរយនាក់ មានកម្លាំង និងវីរភាព—កូនៗដែលនឹងជាប្រភពនៃសេចក្តីរីករាយសម្រាប់នាង។ នាងជាព្រះនាងរាជកុមារី ចូរត្រឡប់ទៅឥឡូវនេះ ដើម្បីកុំឲ្យនាងនឿយហត់; នាងបានដើរចេញឆ្ងាយពីផ្លូវត្រឹមត្រូវមកហើយ»។
Verse 47
सावित्रयुवाच सतां सदा शाश्चवतधर्मवृत्ति: सन््तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भि्नाफल: सड़मो<स्ति सद्धभयो भयं नानुवर्तन्ति सन्त:
សាវិត្រីបានមានព្រះវាចា៖ «អាកប្បកិរិយារបស់សត្ដបុរស តែងតែឈរលើធម៌ដោយមិនរអាក់រអួល។ អ្នកមានគុណធម៌មិនធ្លាក់ចូលក្នុងភាពសោកសៅ ហើយក៏មិនរង់ចាំឲ្យទុក្ខលំបាកធ្វើឲ្យចិត្តរញ្ជួយឡើយ។ សម្រាប់អ្នកសុចរិត ការសមាគមជាមួយអ្នកសុចរិតមិនដែលឥតផលទេ; ហើយអ្នកល្អមិនដើរតាមភ័យ នៅពេលស្ថិតនៅមុខអ្នកល្អដូចគ្នា»។
Verse 48
सन््तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन््तो भूमिं तपसा धारयन्ति | सन््तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन् सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त:
យមរាជបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រោះសត្ដបុរស និងអ្នកបរិសុទ្ធទាំងឡាយ ដោយអំណាចសច្ចៈ គេដឹកនាំដំណើររបស់ព្រះអាទិត្យ; ដោយតបស្យា គេគាំទ្រផែនដីនេះ។ ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្នកសុចរិតជាទីពឹង និងជាមាគ៌ានាំផ្លូវសម្រាប់អតីត បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។ នៅកណ្ដាលអ្នកមានគុណធម៌ អ្នកមានគុណធម៌ក៏មិនធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខសោកឡើយ»។
Verse 49
आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् | सन्त: परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्
យមរាជបានមានព្រះវាចា៖ «ដោយដឹងថា នេះជាសទាចារ្យអស់កល្ប ដែលបុរសអរិយៈបានអនុម័ត និងបានប្រតិបត្តិ សត្ដបុរសទាំងឡាយធ្វើការងារសម្រាប់ប្រយោជន៍អ្នកដទៃ; ពួកគេមិនមើលគ្នាទៅវិញទៅមកដោយភ្នែកនៃផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ»។
Verse 50
न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात् सन््तो रक्षितारों भवन्ति
យមរាជបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងចំណោមសត្ដបុរស ការប្រោសប្រណីរបស់ពួកគេមិនដែលឥតប្រយោជន៍ឡើយ; ផលប្រយោជន៍ត្រឹមត្រូវមិនបាត់បង់ ហើយកិត្តិយសក៏មិនរលាយ។ ព្រោះបីយ៉ាងនេះ—ព្រះគុណ ប្រយោជន៍ និងកិត្តិយស—តែងស្ថិតនៅក្នុងអ្នកមានគុណធម៌ជានិច្ច ដូច្នេះសត្ដបុរសទាំងឡាយក្លាយជាអ្នកការពារពិភពលោកទាំងមូល»។
Verse 51
यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोअ<नुकूलं सुपद॑ महार्थवत् | तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते
យមរាជបានមានព្រះវាចា៖ «ឱ នារីសតី (पतिव्रता) អ្នកស្មោះត្រង់ចំពោះស្វាមី! ពេលណាអ្នកនិយាយមកខ្ញុំអំពីពាក្យដែលស្របតាមធម៌—ផ្អែមល្ហែមដល់ចិត្ត តុបតែងដោយពាក្យសមរម្យ និងសម្បូរទៅដោយអត្ថន័យជ្រាលជ្រៅ—ពេលនោះក្តីស្រឡាញ់ និងមេត្តាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ខ្ញុំចំពោះអ្នកក៏កើនឡើងតាមនោះ។ ដូច្នេះ ចូរអ្នកជ្រើសសុំពរដ៏អស្ចារ្យមួយពីខ្ញុំ»។
Verse 52
सावित्रयुवाच न ते5पवर्ग: सुकृताद् विनाकृत- स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पतिं विना
សាវិត្រីបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអង្គអ្នកប្រទានកិត្តិយស! ពរដែលព្រះអង្គប្រទាន—ការទទួលបានកូន—មិនអាចឲ្យផលបានទេ ប្រសិនបើគ្មានសម្ពន្ធអាពាហ៍ពិពាហ៍ដ៏បរិសុទ្ធ និងមានបុណ្យ។ ពរចុងក្រោយនេះមិនដូចពរផ្សេងៗឡើយ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំសូមជ្រើសរើសពរនេះម្ដងទៀត៖ សូមឲ្យសត្យវានរស់ឡើងវិញ។ ព្រោះបើគ្មានព្រះស្វាមី ខ្ញុំស្មើនឹងស្លាប់ហើយ»។
Verse 53
न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्त॒विनाकृता दिवम् । न कामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तहीना व्यवसामि जीवितुम्
នាងបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាសុខសាន្តណាមួយ ប្រសិនបើសុខនោះបានមកដោយគ្មានស្វាមី។ ខ្ញុំក៏មិនប្រាថ្នាសូម្បីតែស្ថានសួគ៌ ប្រសិនបើទៅដល់ដោយគ្មានស្វាមី។ ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិ ឬសិរីល្អណាមួយ ប្រសិនបើរីករាយដោយគ្មានស្វាមី។ ជាក់ស្តែង បើគ្មានស្វាមី ខ្ញុំក៏មិនសម្រេចចិត្តរស់បន្តទៀតដែរ»។
Verse 54
वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्वियते च मे पति: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति
«ព្រះអង្គបានប្រទានពរឲ្យខ្ញុំមានកូនមួយរយ ហើយព្រះអង្គឯងវិញកំពុងនាំស្វាមីខ្ញុំទៅទីផ្សេង។ ដូច្នេះ ខ្ញុំសូមពរនេះ៖ សូមឲ្យសត្យវានរស់។ ដោយហេតុនេះ ព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គឯងនឹងក្លាយជាការពិត»។
Verse 55
मार्कण्डेय उदाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाश मुक्त्वा वैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रह्ृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्
ម៉ាកណ្ឌេយបាននិយាយថា៖ «ព្រះយម វៃវស្វត បាននិយាយថា ‘ដូច្នោះហើយ’ ហើយបានដោះខ្សែចងចេញពីគាត់។ បន្ទាប់មក ព្រះយម ធម្មរាជ ដោយចិត្តរីករាយ បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សាវិត្រី ដូចតទៅ»។
Verse 56
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर “तथास्तु” कहकर सूर्यपुत्र धर्मराज यमने सत्यवानका बन्धन खोल दिया और प्रसन्नचित्त होकर सावित्रीसे इस प्रकार कहा-- एष भटद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । (तोषितो<हं त्वया साध्थवि वाक्यैर्थर्मार्थसंहितै: ।) अरोगस्तव नेयश्न सिद्धार्थ: स भविष्यति
ម៉ាកណ្ឌេយបាននិយាយថា៖ «យុធិស្ឋិរ! បន្ទាប់មក ព្រះយម ធម្មរាជ ព្រះបុត្រព្រះអាទិត្យ បាននិយាយថា ‘តថាស្តុ’ ហើយបានដោះចំណងសត្យវាន។ រួចដោយចិត្តរីករាយ បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់សាវិត្រីថា៖ ‘នាងល្អប្រសើរ! ខ្ញុំបានដោះលែងស្វាមីរបស់នាងហើយ។ ឱ កុលនន្ទិនី—មោទនភាពនៃវង្សត្រកូល—ខ្ញុំបានពេញចិត្តយ៉ាងពេញលេញដោយពាក្យរបស់នាង ដែលស្របតាមធម៌ និងគោលបំណងត្រឹមត្រូវ។ នាងសាធ្វី! សត្យវាននឹងគ្មានជំងឺ បំណងប្រាថ្នានឹងសម្រេច ហើយគេអាចត្រឡប់ទៅជាមួយនាងបាន’»។
Verse 57
चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्जैश्व धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយរស់នៅជាមួយអ្នក គេនឹងទទួលបានអាយុកាលបួនរយឆ្នាំ។ ដោយបូជាព្រះអម្ចាស់តាមយញ្ញកម្ម និងដោយប្រតិបត្តិធម៌យ៉ាងមាំមួន គេនឹងក្លាយជាអ្នកល្បីល្បាញទូទាំងលោក»។
Verse 58
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान् जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजान: क्षत्रिया: पुत्रपौत्रिण:,'सत्यवान् तेरे गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा और वे सभी राजकुमार राजा होनेके साथ ही पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगे
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយសារអ្នក សត្យវាននឹងបង្កើតកូនប្រុសមួយរយ។ ពួកគេទាំងអស់នឹងជាក្សត្រិយ និងជាស្តេច ហើយម្នាក់ៗនឹងពេញបរិបូរដោយកូន និងចៅ»។
Verse 59
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्व॒ भविष्यन्तीह शाश्वृता: । पितुश्न ते पुत्रशतं भविता तव मातरि
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នៅក្នុងលោកនេះ កូនទាំងនោះដែលពាក់នាមរបស់អ្នក នឹងល្បីល្បាញជានិច្ច។ លើសពីនេះទៀត ពីឪពុករបស់អ្នក កូនប្រុសមួយរយនឹងកើតក្នុងផ្ទៃម្តាយរបស់អ្នក»។
Verse 60
मालव्यां मालवा नाम शाश्रचताः पुत्रपौत्रिण: । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमा:
យមរាជមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដោយកើតពីម្តាយរបស់អ្នកឈ្មោះ ម៉ាលវី ពួកគេនឹងត្រូវគេហៅថា ‘ម៉ាលវ’ ហើយល្បីល្បាញជានិច្ច។ បងប្អូនប្រុសរបស់អ្នកនឹងជាក្សត្រិយ មានកូនចៅពេញបរិបូរ និងមានពន្លឺរុងរឿងដូចទេវតា»។
Verse 61
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराज: प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्रीं सस््वमेव भवनं ययौ,सावित्रीको इस प्रकार वरदान दे प्रतापी धर्मराज उसे लौटाकर अपने लोकको चले गये
ដូច្នេះ បន្ទាប់ពីប្រទានពរដល់ សាវិត្រី រួចហើយ ធម៌រាជយមរាជដ៏មានអានុភាព បានបញ្ជាឲ្យនាងត្រឡប់ក្រោយ ហើយព្រះអង្គក៏ចាកទៅកាន់លំនៅរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។
Verse 62
सावित्र्यपि यमे याते भर्तारें प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तु: शावं कलेवरम्,यमराजके चले जानेपर सावित्री अपने पतिको पाकर उसी स्थानपर गयी; जहाँ पतिका मृत शरीर पड़ा था
ពេលព្រះយមរាជបានចាកចេញទៅហើយ សាវិត្រីបានទទួលបានស្វាមីវិញ ក៏ត្រឡប់ទៅកន្លែងដដែល ដែលសពគ្មានជីវិតរបស់ស្វាមីនាងកំពុងដេកស្ងៀមនៅទីនោះ។
Verse 63
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसुत्योपगृह च । उत्सड़े शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह,वह पृथ्वीपर अपने पतिको पड़ा देख उनके पास गयी और पृथ्वीपर बैठ गयी, फिर पतिको उठाकर उसने उनके मस्तकको गोदीमें रख लिया
នាងឃើញស្វាមីដេកលើដី ក៏រត់ទៅជិត ហើយឱបគាត់។ បន្ទាប់មក នាងលើកក្បាលគាត់ដាក់លើភ្លៅរបស់នាង ហើយអង្គុយលើផែនដី។
Verse 64
संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीम भ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुन: पुनरुदीक्ष्य वै
ក្រោយមក គាត់បានស្ដារវិញ្ញាណឡើងវិញ ហើយនិយាយទៅកាន់សាវិត្រី។ ដូចបុរសម្នាក់ដែលត្រឡប់មកក្រោយការចាកឆ្ងាយយូរ គាត់មើលនាងម្តងហើយម្តងទៀតដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ហើយទើបនិយាយ។
Verse 65
सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तो5स्मि किमर्थ नावबोधित: । क्व चासौ पुरुष: श्यामो यो5सौ मां संचकर्ष ह
សત્યវានបាននិយាយថា៖ «អូ ស្រីជាទីស្រឡាញ់! អាសូរណាស់ ខ្ញុំដេកយូរណាស់។ ហេតុអ្វីបានជាមិនដាស់ខ្ញុំ? ហើយបុរសសម្បុរខ្មៅនោះនៅឯណា—អ្នកដែលបានអូសខ្ញុំទៅ?»
Verse 66
सावित्रयुवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोडसि ममाड्के पुरुषर्षभ । गत: स भगवान् देव: प्रजासंयमनो यम:
សាវិត្រីបាននិយាយថា៖ «អូ បុរសប្រសើរបំផុត! អ្នកបានដេកយូរណាស់លើភ្លៅរបស់ខ្ញុំ។ បុរសសម្បុរខ្មៅនោះគឺព្រះយម—អធិបតីដែលគ្រប់គ្រង និងទប់ស្កាត់សត្វលោក—ឥឡូវនេះបានចាកចេញទៅហើយ»។
Verse 67
विश्रान्तोडसि महाभाग विनिद्रश्न नृपात्मज । यदि शकक््यं समुन्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्
យមៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះរាជបុត្រដ៏មានភាគ្យ! អ្នកបានសម្រាកហើយ ហើយការគេងរបស់អ្នកក៏បានផុតទៅដែរ។ បើអ្នកមានកម្លាំង ចូរក្រោកឡើងឥឡូវនេះ ហើយមើលចុះ—រាត្រីបានជ្រៅ ហើយងងឹតក្រាស់ក្លាយ។»
Verse 68
मार्कण्डेय उदाच उपलभ्य तत: संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थित: । दिश: सर्वा वनान्तांश्व निरीक्ष्योवाच सत्यवान्
មារកណ្ឌេយៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បន្ទាប់មក សត្យវាន បានបានស្មារតីវិញ ហើយក្រោកឡើងដូចជាមនុស្សដែលគេងសុខសាន្ត។ គាត់ក្រឡេកមើលជុំវិញ ទៅគ្រប់ទិស និងទៅកាន់ចុងព្រៃ ហើយបាននិយាយ…»
Verse 69
फलाहारो<स्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्
«ឱ នារីចង្កេះស្រស់ស្អាត! ខ្ញុំបានចេញពីផ្ទះជាមួយអ្នក ដើម្បីប្រមូលផ្លែឈើ។ បន្ទាប់មក ខណៈពេលខ្ញុំកំពុងបំបែកឈើ ក៏មានការឈឺចាប់ខ្លាំងកើតឡើងនៅក្បាលខ្ញុំ។»
Verse 70
शिरोऊ5भितापसंतप्त: स्थातुं चिरमशवनुवन् । तवोत्सज्ले प्रसुप्तो5स्मि इति सर्व स्मरे शुभे
«ឱ នារីដ៏មង្គល! ដោយរងទុក្ខពីការឈឺក្បាលដូចភ្លើងឆេះ ខ្ញុំមិនអាចឈរយូរបានទេ។ ‘ខ្ញុំបានដេក ដោយដាក់ក្បាលលើភ្លៅរបស់អ្នក’—រឿងទាំងអស់នេះ ឥឡូវខ្ញុំចងចាំបានច្បាស់លាស់ ជាបន្តបន្ទាប់។»
Verse 71
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहतं मन: । ततो<पश्यं तमो घोर पुरुषं च महौजसम्
«ពេលអ្នកឱបខ្ញុំ ចិត្តខ្ញុំត្រូវការគេងគ្របដណ្ដប់។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានឃើញភាពងងឹតដ៏គួរឱ្យខ្លាច ហើយក៏បានឃើញបុរសមួយរូបដ៏មានអំណាច និងពន្លឺរុងរឿង។»
Verse 72
तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्लो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्
យមៈ «បើអ្នកពិតជាយល់ដឹង អូ នារីចង្កេះស្រស់ស្អាត ចូរប្រាប់មក—អ្វីទៅនោះ? អ្វីដែលខ្ញុំបានឃើញ តើជាសុបិនប៉ុណ្ណោះឬ? ឬមែនជាសេចក្តីពិត?»
Verse 73
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज,तब सावित्री उनसे बोली--राजकुमार! रात बढ़ती जा रही है। कल सबेरे मैं आपसे सब बातें ठीक-ठीक बताऊँगी
បន្ទាប់មក សាវិត្រី បានទូលទៅកាន់គាត់ថា៖ «អូ ព្រះរាជបុត្រា រាត្រីកំពុងកន្លងទៅ។ ព្រឹកស្អែក ខ្ញុំនឹងប្រាប់លោកទាំងអស់ ដោយត្រឹមត្រូវតាមដែលបានកើតឡើង»។
Verse 74
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्न दिवाकर:,'सुत्रत! उठिये, उठिये, आपका कल्याण हो। आप चलकर माता-पिताका दर्शन तो कीजिये। सूर्य डूब गये तथा रात घनी हो गयी है
យមៈ «ចូរក្រោកឡើង ក្រោកឡើង—សូមសេចក្តីមង្គលមានដល់អ្នក អូ អ្នកមានព្រហ្មចារីយ៍មាំមួន។ ចូរទៅគោរពទស្សនាមាតាបិតារបស់អ្នក។ ព្រះអាទិត្យបានលិច ហើយរាត្រីនេះក៏កាន់តែជ្រៅ»។
Verse 75
नक्तंचराश्नरन्त्येते हृष्ट: क्रराभिभाषिण: । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्व॒ मृगाणां चरतां वने
យមៈ «សត្វរាត្រីទាំងនេះដើរល្បាតនៅទីនេះដោយសប្បាយចិត្ត ហើយនិយាយពាក្យរឹងរ៉ៃ។ ក្នុងព្រៃនេះ ក៏ឮសំឡេងស្លឹកឈើស្រែកស្រាលៗ ដោយជើងសត្វក្តាន់ដែលដើរលេងប៉ះបោក»។
Verse 76
एता घोरं शिवा नादान् दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युग्रा: कम्पयन्त्यो मनो मम,“दक्षिण और पश्चिमके कोणकी दिशामें जाकर ये उग्र सियारिनें भयंकर शब्द कर रही हैं, जिससे मेरा हृदय काँप उठता है
«សត្វចចកញីដ៏សាហាវទាំងនេះ បានទៅឈរនៅទិសនិរតី ហើយហូរហែសំឡេងគួរឱ្យភ័យខ្លាច; សំឡេងហួងហែងដ៏អពមង្គលរបស់វា ធ្វើឲ្យចិត្តខ្ញុំញ័ររន្ធត់»។
Verse 77
सत्यवानुवाच वन॑ प्रतिभयाकारं घनेन तमसा55वृतम् । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि
សត្យវានបាននិយាយថា៖ «ស្រីស្រឡាញ់អើយ! ព្រៃនេះមើលទៅគួរភ័យខ្លាចណាស់ ព្រោះត្រូវអន្ធការក្រាស់គ្របដណ្ដប់។ នៅពេលនេះ អ្នកនឹងមិនអាចសម្គាល់ផ្លូវបានទេ ហើយក៏មិនអាចបន្តដំណើរទៅមុខបានដែរ»។
Verse 78
सावित्रयुवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्ष: स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोजअत्र दृश्यतेडग्नि: क्वचित् क्वचित्
សាវិត្រីបាននិយាយថា៖ «ថ្ងៃនេះព្រៃនេះត្រូវភ្លើងឆេះហើយ។ នៅទីនេះមានដើមឈើស្ងួតមួយឈរនៅ កំពុងឆេះនៅតែបន្ត; ពេលខ្យល់បក់ ភ្លើងក៏រលត់រលោងឃើញនៅទីនេះទីនោះ»។
Verse 79
ततो<ग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन््तापमात्मन:,वहींसे आग ले आकर मैं सब ओर लकड़ियाँ जलाऊँगी। यहाँ बहुत-से काठ-कबाड़ पड़े हैं। आप मनसे चिन्ता निकाल दीजिये
«បន្ទាប់មក ខ្ញុំនឹងយកភ្លើងមកទីនេះ ហើយបញ្ឆេះឲ្យឆេះជុំវិញទាំងអស់។ នៅទីនេះមានឈើសម្រាប់ដុតច្រើន។ សូមបោះចោលក្តីកង្វល់ដ៏ក្តៅគគុកចេញពីចិត្តរបស់អ្នក»។
Verse 80
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुज॑ त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने
យមបាននិយាយថា៖ «បើអ្នកមិនមានកម្លាំងបន្តទៅទៀត—ព្រោះខ្ញុំឃើញថាអ្នកកំពុងឈឺចាប់—ហើយក្នុងព្រៃដែលអន្ធការគ្របដណ្ដប់នេះ អ្នកក៏មិនអាចសម្គាល់ផ្លូវបានទេ នោះដោយការអនុញ្ញាតរបស់អ្នក យើងទាំងពីរនឹងចេញទៅផ្ទះនៅព្រឹកស្អែកពេលអរុណរះ នៅពេលវត្ថុទាំងអស់ក្នុងព្រៃច្បាស់លាស់។ ឱ អ្នកគ្មានទោសអើយ! បើអ្នកពេញចិត្ត យើងស្នាក់នៅទីនេះមួយយប់»។
Verse 81
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्थावो 5नुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेडनघ
យមបាននិយាយថា៖ «ព្រឹកស្អែកពេលអរុណរះ ពេលព្រៃឃើញច្បាស់ យើងនឹងទៅ—បើអ្នកអនុញ្ញាត។ ឱ អ្នកគ្មានទោសអើយ! បើអ្នកពេញចិត្ត យើងស្នាក់នៅទីនេះមួយយប់»។
Verse 82
सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यज्राननि लक्षये | मातापितृभ्यामिच्छामि संगम त्वत्प्रसादजम्
សត្យវានបាននិយាយថា៖ «ព្រះនាង! ឈឺក្បាលរបស់ខ្ញុំបានស្រួលហើយ។ ខ្ញុំឃើញថា អវយវៈទាំងអស់របស់ខ្ញុំវិលត្រឡប់ទៅសុខស្រួលដូចដើម។ ឥឡូវនេះ ដោយព្រះគុណប្រសាទរបស់ព្រះនាង ខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ទៅជួបមាតាបិតារបស់ខ្ញុំវិញ»។
Verse 83
न कदाचिद् विकालं हि गतपूर्वो मया55श्रम: । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्
យមបាននិយាយថា៖ «មុននេះ ខ្ញុំមិនដែលទៅដល់អាស្រមនៅពេលមិនសមកាលទេ។ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ មុនពេលព្រលប់មកដល់ផង មាតារបស់ខ្ញុំវិញបានទប់ស្កាត់ខ្ញុំ»។
Frequently Asked Questions
Whether concealment can remain consistent with dharma: the Pandavas must balance truthfulness and openness against the lawful requirement of secrecy to complete the exile terms and prevent adversarial exploitation.
Adversity does not negate righteous identity; disciplined secrecy, when oath-bound and oriented to protection rather than harm, can be an ethically valid means to preserve dharma and enable future restoration.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter supplies a justificatory frame: exempla from divine and exemplary figures function as interpretive guidance, positioning ajñātavāsa as a sanctioned method within the epic’s broader dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.