Shloka 60
Sainyasaṅgraha and Bhāga-Vyavasthā (Forces Assembled and Rival Allocations) | सैन्यसंग्रह-भागव्यवस्था
धर्मात्मा कुन्तीकुमार युधिष्ठिर जब इस प्रकार कह रहे थे, उसी समय धृष्टद्युम्नने मुझसे भयरहित यह वचन कहा--'सूत! वहाँ दुर्योधनके जितने योद्धा हैं, उनसे, समस्त देशवासियोंसे, बाह्नीक आदि प्रतीपवंशी कौरवोंसे, शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यसे, सूतपुत्र कर्णसे, द्रोणाचार्य और अश्वत्थामासे तथा जयद्रथ, दुःशासन, विकर्ण, राजा दुर्योधन और भीष्मसे भी शीघ्र जाकर मेरा यह संदेश कहो। अभी जाओ, विलम्ब मत करो ।। युधिष्ठिर: साधुनैवाभ्युपेयो मा वो वधीदर्जुनो देवगुप्त: । राज्यं दद्ध्वं धर्मराजस्य तूर्ण याचध्वं वै पाण्डवं लोकवीरम्,(वह संदेश इस प्रकार है--) “कौरवो! राजा युधिष्ठिर सद॒व्यवहारसे ही वशमें किये जा सकते हैं (युद्धसे नहीं)। ऐसा अवसर न आने दो कि देवताओंद्वारा सुरक्षित वीरवर अर्जुन तुमलोगोंका वध कर डालें। धर्मराज युधिष्ठिरको शीघ्र उनका राज्य सौंप दो और विश्वविख्यात वीर पाण्डुकुमार अर्जुनसे क्षमा-याचना करो
dhṛṣṭadyumna uvāca—idaṃ māṃ vaco gatasādhvasam | (sūta! tatra duryodhanasya ye yoddhāḥ, taiḥ sarvaiḥ deśavāsibhiḥ, bāhlīkādyaiḥ pratīpavaṃśyaiḥ kauravaiḥ, śaradvataputreṇa kṛpācāryeṇa, sūtaputreṇa karṇena, droṇācāryeṇa aśvatthāmnā ca, tathā jayadrathena duḥśāsanena vikarṇena rājñā duryodhanena bhīṣmeṇa ca—śīghraṃ gatvā mama sandesaṃ vada; adyaiva yāhi, mā vilambaḥ) | sandesaḥ—sādhunaivābhyupeyo mā vo vadhīd arjuno devaguptaḥ | rājyaṃ daddhvaṃ dharmarājasya tūṛṇaṃ yācadhvaṃ vai pāṇḍavaṃ lokavīram ||
នៅពេលយុធិષ્ઠិរ កូនរបស់កុន្តី អ្នកមានធម៌ជាគ្រឹះ កំពុងនិយាយដូច្នេះ ធ្រឹෂ្ដទ្យុម្ន បាននិយាយមកខ្ញុំដោយភាពប្រញាប់ប្រញាល់គ្មានភ័យថា៖ «ឱ សូត (អ្នកបើករទេះ)! ចូរទៅឥឡូវនេះ ហើយនាំសាររបស់ខ្ញុំទៅប្រគល់—នៅមុខទុរយោធន និងយោធាទាំងអស់របស់គាត់; នៅមុខកૌរវវង្សប្រតីប ដូចជា បាហ្លីក; នៅមុខក្រឹប កូនសារ៉ទ្វត; នៅមុខកર્ણ កូនសូត; នៅមុខទ្រូណ និងអស្វត្ថាមាន; ហើយនៅមុខជយទ្រថ, ទុះសាសន, វិកರ್ಣ, ព្រះបាទទុរយោធន និងភីष្មផងដែរ។ ចូរទៅឥឡូវ—កុំយឺតយ៉ាវ។ សារនោះគឺ៖ «ឱ កૌរវទាំងឡាយ! ព្រះបាទយុធិષ્ઠិរ អាចឲ្យទទួលយកបានតែដោយការប្រព្រឹត្តដោយកិត្តិយស មិនមែនដោយសង្គ្រាមទេ។ កុំឲ្យរឿងរ៉ាវទៅដល់ចំណុចដែលអర్జុន—ដែលទេវតាការពារ—សម្លាប់អ្នកទាំងឡាយ។ ចូរប្រគល់រាជ្យវិញឲ្យធម្មរាជ យុធិષ્ઠិរ ឲ្យរហ័ស ហើយសូមអភ័យទោសពីវីរបុរសល្បីលើលោក គឺអర్జុន កូនបណ្ឌុ»»។
धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसम् |
Educational Q&A
The passage frames dharma as a practical political ethic: Yudhiṣṭhira is to be approached through honorable conduct (sādhunā), not coercion. It warns that refusing justice invites catastrophic violence—symbolized by Arjuna ‘protected by the gods’—and urges restitution and apology as the dharmic alternative to war.
During the tense pre-war negotiations, Dhṛṣṭadyumna instructs a charioteer-messenger to go immediately to the Kaurava assembly and proclaim a forceful warning: return Yudhiṣṭhira’s kingdom at once and seek Arjuna’s forgiveness, or face destruction in battle.