Shloka 19
भीष्म-द्रोणादिभिः पाण्डवसेनाक्षयकाल-निर्णयः | Time-estimates for the depletion of the Pāṇḍava forces
Bhīṣma–Droṇa council
वणिजो गणिकाश्षारा ये चैव प्रेक्षका जना: । सर्वास्तान् कौरवो राजा विधिवत् प्रत्यवैक्षत,वहाँ जो वणिक्, गणिकाएँ, गुप्तचर तथा दर्शक मनुष्य आते थे, उन सबकी कुरुराज दुर्योधन विधिपूर्वक देखभाल करता था
vaṇijo gaṇikāś cārā ye caiva prekṣakā janāḥ | sarvāṁs tān kauravo rājā vidhivat pratyavaikṣata ||
វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ពាណិជ្ជករ នារីកម្សាន្ត អ្នកស៊ើបការណ៍ និងមនុស្សទស្សនាជាច្រើនដែលមកដល់ទីនោះ—ព្រះបាទទុរយោធនៈ ជាព្រះមហាក្សត្រកុរុ បានថែទាំ និងរៀបចំឲ្យបានត្រឹមត្រូវតាមពិធីការដែលមានស្រាប់។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញពីការគ្រប់គ្រងយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ព្រះអង្គចំពោះមនុស្សគ្រប់វណ្ណៈដែលប្រមូលផ្តុំជុំវិញរាជស្ថាន—រួមទាំងអ្នកដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ព័ត៌មាន និងទស្សនៈសាធារណៈ។
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a facet of rājadharma: a ruler maintains order by regulated, protocol-based oversight of all who circulate around the court—especially groups tied to commerce, entertainment, intelligence-gathering, and public opinion. Ethical tension arises because such efficiency can serve either dharma or adharma depending on the ruler’s aims.
Vaiśampāyana describes Duryodhana’s arrangements: whoever came into his sphere—merchants, courtesans, spies, and spectators—was systematically supervised and provided for. It portrays the Kaurava camp as organized and attentive to both logistics and information networks.