Shloka 43
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा—व्यासोपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and Vyāsa’s Counsel
मेरे द्वारा उस गुप्त रहस्यके बता दिये जानेपर धर्मपुत्र युधिष्ठिरने बहुत प्रयत्न किया कि कौरवोंमें परस्पर कलह न हो; परंतु दैवका विधान बड़ा प्रबल होता है ।। अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन् कथंचन । कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च,राजन्! दैव अथवा कालके विधानको चराचर प्राणियोंमेंसे कोई भी किसी तरह लाँघ नहीं सकता
anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṃcana | kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca || rājan daivaṃ athavā kālasya vidhānaṃ carācaraprāṇibhiḥ kaścid api kathaṃcid na laṅghayitum śaknoti |
ព្រះវ្យាសមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះរាជា បទបញ្ជានៃវាសនាមិនអាចលើកលែង ឬរំលងបានឡើយ។ ទាំងសត្វចល័ត និងអចល័ត មិនអាចឆ្លងកាត់ព្រះបញ្ញត្តិនៃក្រឹតាន្ត (មរណៈ) បានទេ—នោះគឺការរៀបចំរបស់វាសនា ឬរបស់កាលៈ។ ដូច្នេះ ទោះធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ បានខិតខំយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីកុំឲ្យមានវិវាទក្នុងពួកកૌរវ ក៏ច្បាប់ដ៏ខ្លាំងរបស់ព្រះប្រទាន/វាសនាបានឈ្នះ»។
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the limits of human agency: however righteous one’s effort, the decree of fate/Time (daiva/kāla) is inviolable, and no being—moving or unmoving—can overstep what is fixed by Kṛtānta (Death/inevitable end).
Vyāsa explains to the king that Yudhiṣṭhira had tried hard to prevent internal strife among the Kauravas, but the unfolding of events followed a stronger cosmic dispensation—destiny or Time—leading to unavoidable conflict and its tragic consequences.