Shloka 21
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेदा श्रमान्तरम् । सोशनुपूर्व्याश्रमान् राजन् गत्वा सिद्धिमवाप्रुयात्,निष्पाप नरेश! राजाको चाहिये कि पहले धर्माचरण-पूर्वक वेदों तथा राजशास्त्रोंका अध्ययन करे। फिर संतानोत्पादन आदि कर्म करके यज्ञमें सोमरसका सेवन करे। समस्त प्रजाओंका धर्मके अनुसार पालन करके राजसूय, अश्वमेध तथा दूसरे-दूसरे यज्ञोंका अनुष्ठान करे। शास्त्रोंकी आज्ञाके अनुसार सब सामग्री एकत्र करके ब्राह्मणोंको दक्षिणा दे। संग्राममें अल्प या महान् विजय पाकर राज्यपर प्रजाकी रक्षाके लिये अपने पुत्रको स्थापित कर दे। पुत्र न हो तो दूसरे गोत्रके किसी श्रेष्ठ क्षत्रियको राज्यसिंहासनपर अभिषिक्त कर दे। वक्ताओंमें श्रेष्ठ क्षत्रियशिरोमणि पाण्डुनन्दन! पितृयज्ञों-द्वारा विधिपूर्वक पितरोंका, देवयज्ञोंद्वारा देवताओंका तथा वेदोंके स्वाध्यायद्वारा ऋषियोंका यत्नपूर्वक भली-भाँति पूजन करके अन्तकाल आनेपर जो क्षत्रिय दूसरे आश्रमोंको ग्रहण करनेकी इच्छा करता है, वह क्रमश: आश्रमोंको अपनाकर परम सिद्धिको प्राप्त होता है
antakāle ca samprāpte ya icched āśramāntaram | so 'nupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «នៅពេលចុងក្រោយជិតមកដល់ បើមនុស្សប្រាថ្នាចូលទៅកាន់អាស្រមមួយផ្សេងទៀត នោះឱ ព្រះមហាក្សត្រ ដោយដើរតាមលំដាប់អាស្រមឲ្យត្រឹមត្រូវ គេអាចឈានដល់សិទ្ធិខាងវិញ្ញាណ។ សម្រាប់ក្សត្ររាជា នេះមានន័យថា៖ ដំបូងត្រូវដាក់ខ្លួនឲ្យមាំមួនក្នុងធម៌ ដោយសិក្សាវេទ និងវិជ្ជារដ្ឋបាល; បន្ទាប់មកបំពេញកាតព្វកិច្ចគ្រហស្ថ—អាពាហ៍ពិពាហ៍ កូនចៅ និងពិធីយជ្ញ—ការពារប្រជាជនតាមយុត្តិធម៌ និងធ្វើយជ្ញរាជធំៗដោយប្រគេនទានដល់ព្រាហ្មណ៍តាមគួរ; ហើយពេលបានធានាសន្តិសុខនៃរាជ្យ ដោយតាំងអ្នកស្នងរាជ្យដែលសមគួរ គេអាចដកខ្លួនចេញជាបន្តបន្ទាប់ទៅអាស្រមក្រោយៗ ហើយឈានដល់គោលដៅខ្ពស់បំផុត»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that a person—especially a ruler—should transition between life-stages (āśramas) in the prescribed order. Having fulfilled study, household duties, protection of subjects, and sacrificial obligations, one may withdraw step by step toward renunciation; this orderly progression supports attainment of siddhi (spiritual perfection).
In the Śānti Parva dialogue, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma. Here he explains how a kṣatriya, after completing royal and household responsibilities and ensuring stable succession, may adopt later āśramas as death approaches, thereby aiming for the highest spiritual end.