Shloka 34
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अमात्यरक्षा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् | चारश्न विविधोपाय: प्रणिधेय: पृथग्विध:
amātya-rakṣā praṇidhī rāja-putrasya lakṣaṇam | cāraś ca vividha-upāyaḥ praṇidheyaḥ pṛthag-vidhaḥ ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ក្នុងវិទ្យានីតិរដ្ឋ នរណាដែលគ្រប់គ្រងត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នការពារមន្ត្រី (កុំឲ្យសត្រូវបំបែក ឬបង្វែរចិត្តពួកគេ), ប្រើប្រាស់ប្រណិធិ—ទូត ឬភ្នាក់ងារដែលទុកចិត្តបាន, ស្គាល់លក្ខណៈរបស់រាជបុត្រដែលសមគួរ, ហើយដាក់ឲ្យចារបុរសចល័តដោយវិធីជាច្រើន—តែងតាំងភ្នាក់ងារសម្ងាត់ប្រភេទផ្សេងៗតាមទីកន្លែងផ្សេងៗ។ ដូច្នេះបានបង្រៀនពេញលេញនូវវិធីប្រាំនៃរដ្ឋកិច្ច៖ សាម (សម្របសម្រួល), ដាន (អំណោយ), ភេទ (បំបែក), ទណ្ឌ (ទណ្ឌកម្ម/កម្លាំង), និង ឧបេក្ខា (មិនអន្តរាគមន៍ដោយយុទ្ធសាស្ត្រ)»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s stability depends on disciplined governance: protect ministers from enemy influence, deploy reliable envoys/operatives, recognize the qualities of a capable prince, and maintain a well-structured intelligence network. Policy should be applied through the five classical means—conciliation, inducement, division, punishment, and strategic non-engagement—according to context.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical kingship. Here he summarizes key topics of political science: ministerial security, appointment of agents and spies, criteria for a prince, and the systematic use of the five upāyas in administration and diplomacy.