Shloka 96
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
य॑ं हित्वा देवता: सर्वा हव्यकव्यभुजो5भवन् | किंतु यह सनातन मोक्षधर्म अत्यन्त दुष्कर जान पड़ता है
yaṁ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan | kintu yaḥ sanātano mokṣadharmo 'tyanta-duṣkaraḥ jñāyate | tvayy āveśita-bhāro 'haṁ dhṛtiṁ prāpsyāmy athaujasaḥ | yadā ca sura-kāryaṁ te aviṣahaṁ bhaviṣyati | tadāham ātma-jñānopadeśāya tava purataḥ prādurbhaviṣyāmi | iti uktvā bhagavān hayagrīvaḥ tatraivāntardadhāna ||
ជនមេជយៈបាននិយាយថា៖ «ដោយបោះបង់ផ្លូវខ្ពស់នោះ ទេវតាទាំងអស់បានក្លាយជាអ្នកទទួលទានហាវ្យៈ និងកាវ្យៈ—គឺគ្រឿងបូជាភ្លើង និងពិធីសម្រាប់បុព្វបុរស។ តែធម៌សនាតនៈនៃមោក្សៈ ត្រូវបានដឹងថាលំបាកយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រសិនបើខ្ញុំដាក់បន្ទុកនេះលើអ្នក ខ្ញុំនឹងដោយកម្លាំងរបស់អ្នក ទទួលបានស្ថេរភាពចិត្តវិញ។ ហើយរាល់ពេលដែលភារកិច្ចរបស់ទេវតាសម្រាប់អ្នកក្លាយជាមិនអាចទ្រាំទ្រ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញខ្លួនមកមុខអ្នក ដើម្បីបង្រៀនចំណេះដឹងអំពីអាត្មា»។ និយាយដូច្នេះហើយ ព្រះហយគ្រីវៈបានលាក់អង្គនៅទីនោះឯង។
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts ritual religiosity (havya-kavya offerings) with the far more demanding ‘mokṣa-dharma’—the path of liberation grounded in Self-knowledge. It implies that liberation requires exceptional resolve and guidance, and that true spiritual instruction (ātma-jñāna-upadeśa) is the decisive aid when ordinary duties become overwhelming.
Janamejaya speaks of the gods turning toward sacrificial consumption after abandoning the difficult path of liberation. He then entrusts a ‘burden’ to the addressed figure and promises to appear whenever divine tasks become unbearable, specifically to teach Self-knowledge. After making this assurance, Lord Hayagrīva vanishes on the spot.