Shloka 1073
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इव षोडश: । राजन्! उस अहंकारमें वासना नामक एक गुण और माना गया है
guṇas tvevāparastatra saṅghāta iva ṣoḍaśaḥ | rājan! asau ahaṅkāre vāsanā nāmaka eka guṇaś ca mānyate, yaḥ pañcadaśaḥ | tatra pṛthak-pṛthak-kalā-samūhasya yā samagratā, sā anya guṇaḥ | sa saṅghāta-vad iha ṣoḍaśaḥ kathyate ||
ភីស្មៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ក្នុងគោលការណ៍នោះ នៅក្នុងអហង្គារ (ahaṅkāra) ក៏ទទួលស្គាល់គុណមួយទៀតឈ្មោះ “វាសនា” (vāsanā)—និន្នាការលាក់លៀម ឬស្នាមសល់នៃចិត្ត—ដែលរាប់ជាទីដប់ប្រាំ។ ហើយសភាពសរុបដែលកើតពីការប្រមូលផ្តុំផ្នែក ឬសមត្ថភាពផ្សេងៗជាមួយគ្នា ក៏រាប់ជាគុណមួយទៀត ដូចជាសមាសសង្ឃាត (saṅghāta) ហើយនៅទីនេះហៅថាទីដប់ប្រាំមួយ»។
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The passage refines a philosophical enumeration by adding two subtle points: (1) vāsanā—latent impressions that shape behavior—operates within egoity and must be counted; and (2) beyond separate parts, their integrated total (saṅghāta) is also a real explanatory category. Ethical self-mastery therefore requires attention not only to visible faculties but also to hidden habits and the way they combine into a unified personality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented philosophy. Here he is explaining a technical framework of constituents (guṇas/tattvas), clarifying that vāsanā is counted as the fifteenth and the aggregate-whole (saṅghāta-like totality) as the sixteenth.