Shloka 48
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
बुद्धमप्रतिबुद्धत्वाद् बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्ध च प्राहुयोगनिदर्शनम्
buddham apratibuddhatvād budhyamānaṃ ca tattvataḥ | budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhur yoga-nidarśanam ||
វសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ «ដោយសារមិនទាន់ភ្ញាក់ដឹង (អវិជ្ជា) មនុស្សម្នាក់ត្រូវហៅថា ‘បុធ្យមាន’—អ្នកកំពុងភ្ញាក់ដឹង; ហើយតាមសច្ចៈ អ្នកដែលភ្ញាក់ដឹងពេញលេញត្រូវហៅថា ‘ពុទ្ធ’។ ក្នុងទេសនានៃយោគៈ គេបានបង្ហាញច្បាស់ពីចិត្តវិញ្ញាណទាំងពីរនេះ—‘បុធ្យមាន’ (ព្រលឹងអ្នកស្វែងរកដែលកំពុងឈានទៅកាន់ចំណេះដឹង) និង ‘ពុទ្ធ’ (អាត្មាអធិរាជ ដែលមានចំណេះដឹងជានិច្ច) ដើម្បីបំភ្លឺគោលលទ្ធិ»។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two states of consciousness used in Yoga teaching: (1) buddha—fully awakened, ever-established in knowledge (identified in the Gita Press gloss with the Supreme Self/Paramātman), and (2) budhyamāna—the individual who, due to ignorance, is still in the process of awakening through inquiry and realization. The point is to frame liberation as a movement from non-awakening to full knowledge.
In Śānti Parva’s instruction on peace and higher wisdom, Vasiṣṭha is teaching a metaphysical distinction to clarify the Yoga standpoint: the realized principle and the seeker are spoken of separately for pedagogical purposes, showing how spiritual practice and discernment culminate in awakening.