Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
វសិષ્ઠៈបានមានព្រះវាចា៖ «នេះជាសញ្ញាផ្សេងគ្នាដែលគួរយល់ថា ‘តត្តវៈ’ និង ‘អតត្តវៈ’ (non-tattva) បែកចេញពីគ្នា។ មហាបណ្ឌិតខ្លះប្រកាសថា ក្រុមតត្តវៈទាំងម្ភៃប្រាំទាំងមូលគឺ ‘តត្តវៈ’; ខ្លះទៀតហៅតត្តវៈម្ភៃបួនដែលជាអចេតនា ថា ‘តត្តវៈ’ ហើយចាត់ទុកតត្តវៈទីម្ភៃប្រាំ—ព្រះអាត្មាអធិឋានដ៏មានចេតនា—ថា ‘អតត្តវៈ’ គឺលើស និងខុសពីប្រភេទដែលរលាយបាត់។ ការយល់ឯកភាពគឺជាចំណេះដឹង; ការយល់ភាពចម្រុះជាចុងក្រោយគឺអវិជ្ជា។ នៅពេលមនុស្សស្ថិតនៅក្នុងសច្ចៈទីម្ភៃប្រាំនោះ ស្ថានភាពរបស់គេត្រូវបានហៅថាល្អឥតខ្ចោះ ហើយអាកប្បកិរិយារបស់គេត្រូវបានចាត់ថាត្រឹមត្រូវពិតប្រាកដ»។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.