Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
វាសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ «សច្ចធម៌នោះ ដែលអ្នកប្រាជ្ញសាំងខ្យ និងយោគីទាំងឡាយ ប្រកាសថា លើសពីពុទ្ធិ (buddhi) គ្រប់ប្រការ—ជាប្រាជ្ញាខ្ពស់បំផុត ហើយអាចដឹងបានតែពេលបោះបង់ធាតុអចេតនាដូចជា អហង្គារ និងអ្វីៗផ្សេងទៀត—នោះហើយជាព្រះអាត្មាអតិបរមា។ គេហៅវាថា មិនអាចដឹងបាន អវ្យក្ត (មិនបង្ហាញ), ជាព្រះអម្ចាស់មានគុណ និងជាព្រះអម្ចាស់និរគុណ, ជានិច្ច និងជាអធិស្ឋាន (ជាគ្រឹះគាំទ្រខាងក្នុង)។ ដូច្នេះ អ្នកដែលជំនាញក្នុងសាំងខ្យ និងយោគ និងស្វែងរកសច្ចធម៌ខ្ពស់បំផុត យល់ថា ព្រះអាត្មាអតិបរមា ជាតត្ត្វទី២៥ លើសពីប្រក្រឹតិ និងគុណរបស់វា (តត្ត្វ២៤)»។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.