Shloka 27
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
एवमप्यनुमानेन हालिड्रमुपल भ्यते । पजञ्चविंशतिमस्तात लिड्लेषु नियतात्मक:
evam apy anumānena hālīdram upalabhyate | pañcaviṁśatim astāt liṅgeṣu niyatātmakaḥ ||
វាសិષ્ઠៈបានមានពាក្យថា៖ «ទោះយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដោយអនុមាន (ការសន្និដ្ឋាន) មនុស្សអាចយល់ដឹងអាត្មា—សុទ្ធជាចេតនាសុទ្ធ—ដែលខុសពី “សញ្ញា/លក្ខណៈ” (លិង្គ) ទាំងអស់។ ដូចព្រះអាទិត្យ ព្រោះបំភ្លឺអ្វីដែលមើលឃើញ ដូច្នេះត្រូវយល់ថាខុសពីវត្ថុដែលមើលឃើញទាំងឡាយ ដូចគ្នានេះ អាត្មា ដែលសភាពជាចំណេះដឹង ក៏ឈរខុសពីវត្ថុដែលអាចដឹងបានទាំងអស់ ព្រោះវាបង្ហាញវត្ថុទាំងនោះ។ កូនអើយ អាត្មានោះហើយជាតត្ត្វទី២៥ ដែលជ្រៀតចូលក្នុងសភាពមានរាងកាយទាំងអស់ ដោយថេរ និងមិនប្រែប្រួល»។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self (ātman/puruṣa) is not an object among objects; it is the illuminator of all knowables. Therefore it is known not by direct sensory grasp but by inference—recognizing that whatever is revealed requires a revealer. This Self is identified as the twenty-fifth principle (puruṣa) that pervades all embodied states.
Vasiṣṭha is instructing a listener (addressed affectionately as ‘dear one’) in discriminative knowledge: distinguishing consciousness from the ‘liṅgas’—the marks or constituents associated with embodiment. He uses an inference-based analogy (and, in the accompanying gloss, the sun’s illumination) to argue that the knower is distinct from the known.