Shloka 6
Yājñavalkya on the Unity of Sāṃkhya and Yoga and the Marks of Meditative Composure
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् | न तूपयुज्यते देवै्देवानुपयुनक्ति सा
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām | na tūpayujyate devair devān upayuṅkti sā ||
វាសិឋ្ឋៈបានមានពាក្យថា៖ «កលាទីដប់ប្រាំមួយ ដ៏ល្អិតល្អន់បំផុត នោះត្រូវយល់ឲ្យច្បាស់ថា ជា “សោម” ឯង—នោះគឺធម្មជាតិដើមរបស់សត្វមានជីវិត។ “ទេវ” ទាំងឡាយ—មានន័យថា អន្តរករណ៍ និងអង្គឥន្ទ្រីយ៍ ដែលត្រូវបាននិយាយថាជាកលាដប់ប្រាំ—មិនអាចប្រើប្រាស់គោលការណ៍ទីដប់ប្រាំមួយនោះបានទេ; តែវិញ កលាទីដប់ប្រាំមួយនោះ ដែលជាប្រក្រឹតិ (prakṛti) ជាមូលហេតុស្ថិតក្រោមទាំងអស់ គឺជាអ្នកប្រើ និងដឹកនាំពួកវា»។
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the fifteen functional constituents (identified with the inner organ and senses) from a sixteenth, subtler causal principle called Soma. The key point is agency: the senses and mental faculties do not ‘use’ the deepest causal nature; rather, that underlying nature employs the faculties, indicating a hierarchy from subtle cause to gross function.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining a metaphysical analysis of the person: how the senses and inner faculties operate, and how their operation depends on a subtler foundational principle (the sixteenth kalā), framed here as Soma.