Shloka 48
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
स लिड्जान्तरमासाद्य प्राकृतं लिड्रमव्रण: । व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते
sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṁ liṅgam avraṇaḥ | vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmaṇy ātmani manyate ||
វសិષ્ઠៈ បានមានពាក្យថា៖ «ពុរុស ទោះជាខ្លួនឯងគ្មានរន្ធឬខូចខាតក៏ដោយ ក៏ទៅដល់ ‘សញ្ញា’ មួយទៀត—គឺរាងកាយដែលប្រាក្រឹតិបង្កើតឡើង។ ដោយអង្គុយជាអធិបតីលើអង្គឥន្ទ្រីយ៍ដែលស្ថិតនៅតាមទ្វាររន្ធនៃរាងកាយ វាក៏យល់ថាកម្មរបស់អង្គឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនោះជាកម្មរបស់ខ្លួន។ ដូច្នេះ ដោយការចាប់អត្តសញ្ញាណជាមួយឧបករណ៍នៃធម្មជាតិ អាត្មាដែលបរិសុទ្ធក៏ហាក់ដូចជាអ្នកធ្វើ និងអ្នកសោយផល។»
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the pure Self (Puruṣa) is intrinsically untouched and non-agent, yet by assuming an embodied identity produced by Prakṛti and presiding over the sense-gates, it mistakenly appropriates the senses’ actions as ‘mine.’ Liberation requires seeing actions as belonging to Prakṛti’s instruments, not to the Self.
In Vasiṣṭha’s instruction within Śānti Parva’s mokṣa-oriented discourse, he explains how bondage arises: the Self associates with a Prakṛti-made body and, through identification with the senses operating via bodily openings, comes to believe it is the doer of their activities.