Shloka 82
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धि गतानृषीन् | यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतय: परे
yudhiṣṭhira uvāca | mokṣe doṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn | yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare ||
យុធិស្ឋិរ បាននិយាយថា៖ «ក្នុងការមុខ្សៈ ខ្ញុំឃើញមានបញ្ហាធំមួយសម្រាប់ព្រះឥសីដែលបានឈានដល់សិទ្ធិ។ ប្រសិនបើនៅទីនោះផងដែរ អ្នកបួសដ៏លើសលប់នៅតែដើរលេងក្នុងចំណេះដឹងជាក់លាក់—បើការយល់ដឹងនៅតែរក្សាការបែងចែក និងអនុស្សាវរីយ៍—នោះខ្ញុំនឹងចាត់ទុកធម៌ប្រព្រឹត្តិ (pravṛtti-dharma) ជាធម៌ល្អបំផុត។ តែបើគេថា ក្នុងស្ថានភាពរួចផុត មិនមានការដឹងជាក់លាក់ឡើយ នោះពេលលង់ចូលក្នុងចំណេះដឹងខ្ពស់បំផុត ក៏នឹងខ្វះការយល់ដឹងជាក់លាក់; តើមានទុក្ខអ្វីធំជាងនេះទៀត?»
युधिषछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira raises a philosophical dilemma about liberation: either liberated sages retain distinct cognition (which seems to preserve individuality and thus looks like an imperfection), or they lose distinct cognition (which seems like a bleak loss of meaningful awareness). The verse frames the tension between engagement in righteous action (pravṛtti-dharma) and the ideal of transcendence (mokṣa).
In the Śānti Parva’s reflective teachings, Yudhiṣṭhira questions the nature of mokṣa and the experience of perfected sages. He challenges the coherence and desirability of liberation as described, pressing for clarity on whether liberated consciousness includes memory and differentiated knowledge or dissolves such distinctions entirely.