Shloka 1
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati
Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue
- कहते हैं, किसी समय असुरगण देवताओंको कष्ट पहुँचाकर भृगुपत्नीके आश्रममें जाकर छिप जाते थे। असुरोंने “माता” कहकर उनकी शरण ली थी और उन्होंने पुत्र मानकर उन सबको निर्भय कर दिया था। देवता जब असुरोंको दण्ड देनेके लिये उनका पीछा करते हुए आते, तब भृगुपत्नीके प्रभावसे उनके आश्रममें प्रवेश नहीं कर पाते थे। यह देख समस्त देवताओं ने भगवान् विष्णुकी शरण ली। भुवनपालक भगवान् विष्णुने देवताओं और दैवी-सम्पत्तिकी रक्षाके लिये चक्र उठाया, तथा असुरों एवं आसुर भावके उत्थानमें योग देनेवाली भूगुपत्नीका सिर काट लिया। उस समय मरनेसे बचे हुए असुर भृगुपुत्र उशनाकी शरणमें गये। उशना माताके वधसे खिन्न थे; इसलिये उन्होंने असुरोंको अभयदान दे दिया। तभीसे वे देवताओंकी उन्नतिके मार्गमें असुरोंद्वारा बाधाएँ खड़ी करते रहते हैं। नवत्यथिकद्वधिशततमो< ध्याय: पराशरगीताका आरम्भ--पराशर मुनिका राजा जनकको कल्याणकी प्राप्तिके साधनका उपदेश युधिष्ठिर उदाच अत: परं महाबाहो यच्छेयस्तद् वदस्व मे | न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह,युधिष्ठिरने कहा--महाबाहु पितामह! अब इसके बाद जो भी कल्याण-प्राप्तिका उपाय हो, वह मुझे बताइये। जैसे अमृत पीनेसे मन नहीं भरता, उसी तरह आपके वचन सुननेसे मुझे तृप्ति नहीं होती है
bhīṣma uvāca | kathayanti, kadācit asuragaṇā devatāḥ pīḍayitvā bhṛgupatnyā āśrame gatvā nilīyante sma | asuraiḥ “mātaḥ” iti uktvā tasyāḥ śaraṇaṃ prāptam; sā ca tān putravat manyamānā sarvān abhayaṃ cakāra | devāḥ yadā asurān daṇḍayituṃ teṣāṃ pṛṣṭhato ’nuyānti sma, tadā bhṛgupatnyāḥ prabhāvena te tasyā āśrame praveśaṃ na prāpnuvan | etad dṛṣṭvā sarve devā bhagavato viṣṇoḥ śaraṇaṃ jagmuḥ | bhuvanapālako bhagavān viṣṇur devānāṃ daivī-sampadaś ca rakṣārthaṃ cakram udyamya, asurāṇāṃ cāsura-bhāvasya cotthāne yogadāyinīṃ bhṛgupatnīṃ śirasā ciccheda | tataḥ śeṣā asurā mṛtyor atītā bhṛgupūtrośanasaḥ śaraṇaṃ jagmuḥ | uśanā mātṛ-vadhena duḥkhitaḥ; tasmāt sa asurān abhayaṃ dadau | tataḥ prabhṛti te devānāṃ vṛddhi-mārge ’surair vighnān utpādayanti | yudhiṣṭhira uvāca | ataḥ paraṃ mahābāho yac chreyas tad vadasva me | na tṛpyāmy amṛtasyeva vacasas te pitāmaha ||
ភីស្មៈបាននិយាយថា៖ គេនិយាយថា ម្តងមួយ ពួកអសុរ បន្ទាប់ពីធ្វើទុក្ខដល់ទេវតា ក៏ទៅលាក់ខ្លួននៅអាស្រមរបស់ភរិយាភ្រឹគុ។ ពួកអសុរ ហៅនាងថា «មាតា» ហើយសុំជ្រកកោន; នាងវិញ ចាត់ទុកពួកគេដូចកូន ហើយប្រទានភាពគ្មានភ័យដល់ពួកគេទាំងអស់។ ពេលទេវតាតាមមក ដើម្បីដាក់ទណ្ឌកម្មពួកអសុរ ពួកគេមិនអាចចូលទៅក្នុងអាស្រមនោះបានទេ ដោយត្រូវអំណាចរបស់ភរិយាភ្រឹគុរារាំង។ ឃើញដូច្នេះ ទេវតាទាំងអស់បានទៅសុំជ្រកកោនព្រះវិស្ណុ។ ព្រះវិស្ណុ អ្នកថែរក្សាពិភពលោក បានលើកចក្រ ដើម្បីការពារទេវតា និងរបៀបធម៌ដ៏ទេវី; ហើយបានកាត់ក្បាលភរិយាភ្រឹគុ—នាងដែលជួយលើកស្ទួយពួកអសុរ និងចិត្តអាសុរ។ ពេលនោះ អសុរដែលរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ បានទៅសុំជ្រកកោនកូនប្រុសភ្រឹគុ គឺឧសនា (សុក្រចារីយ)។ ឧសនា សោកស្តាយចំពោះការសម្លាប់មាតា ដូច្នេះបានប្រទានអភ័យដល់ពួកអសុរ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកគេតែងតែបង្កឧបសគ្គ ដោយអាស្រ័យលើពួកអសុរ ក្នុងផ្លូវកំណើនរបស់ទេវតា។ យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ ឱ ពិតាមហៈ អ្នកមានព្រះបាទដ៏ខ្លាំង! ចូរប្រាប់ខ្ញុំទៅទៀតថា តើមធ្យោបាយណាដែលនាំទៅកាន់សេចក្តីកុសលខ្ពស់បំផុត។ ដូចជាមនុស្សមិនដែលឆ្អែតនឹងអម្រឹត យ៉ាងណា ខ្ញុំក៏មិនដែលពេញចិត្តនឹងការស្តាប់ព្រះវាចារបស់លោកដែរ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames an ethical tension: refuge and compassion can be misused by those who harm others, and protecting dharma may require hard, even tragic, corrective action. It also shows how partiality and grief can perpetuate conflict—Ushanas’ protection of the Asuras becomes a continuing obstacle to the gods’ welfare.
The Asuras hide in Bhrigu’s wife’s hermitage and gain immunity through her protection. The gods cannot enter, so they appeal to Vishnu, who kills her with his discus to restore the gods’ ability to punish the Asuras. Surviving Asuras then seek Ushanas, who, distressed by his mother’s death, grants them protection; the scene then transitions to Yudhishthira asking Bhishma for further instruction on the highest good (śreyas).