Shloka 37
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंको उत्पन्न करती है और आत्मा केवल देखता है। बुद्धि और आत्माका यह सम्बन्ध अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បុទ្ធិពិតជាបង្កើតគុណៈ និងសកម្មភាពរបស់វា; អាត្មា (ក្សេត្រជ្ញៈ) គ្រាន់តែជាសាក្សីមើលឃើញ។ ការរួមជាប់រវាងសាក្សីអាត្មា និងចិត្តដែលបង្កើតគុណៈនេះ ជានិច្ច និងមានតាំងពីអនាទិកាល»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Agency for producing qualities and actions belongs to the mind-intellect (sattva/buddhi), while the Self (kṣetrajña) is the detached witness. Ethical clarity arises from not misattributing the mind’s movements to the Self, cultivating discernment and non-attachment.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains a Sāṅkhya-like distinction between the witnessing Self and the quality-driven inner instrument, describing their enduring association as the basis for embodied experience.