Shloka 41
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
“तत्पश्चात् वह मनुष्यलोकमें एक कल्पतक स्वधर्मजनित बन्धनोंसे बँधकर क्लेश उठाता हुआ जब धीरे-धीरे अपनी तपस्याको बढ़ाता है
tataḥ paścāt sa manuṣyaloke ekaṃ kalpatakaṃ svadharmajanita-bandhanaiḥ baddhaḥ kleśam utpādayan yathā-śanaiḥ tapasyāṃ vardhayati; tataḥ haridrā-sadṛśa-kāntimān pīta-varṇaḥ devatā-bhāvaṃ prāpnoti. tatra api śataśaḥ kalpān vyatītya punar puṇya-kṣayāt manuṣyo bhavati (evaṃ sa devāt manuṣyaḥ, manuṣyāc ca devatā bhavati). haridravarṇas tu prajāvisargāt sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai; avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi. daitya, sahasra-kalpān devarūpeṇa saṃcarann api jīvo viṣaya-bhogebhyo na mucyate; pratyeka-kalpe kṛtānām aśubha-karmāṇāṃ phalāni niraye bhuktvā jīvaḥ ekonaviṃśati-sahasraṃ vividha-gatīḥ prāpnoti. tataḥ paścān narakāt pramucyate. manuṣyaṃ vinā anyāsu sarvāsu yoniṣu kevalaṃ sukha-duḥkha-bhogāḥ prāpyante; mokṣasya su-yogo na labhyate. etat tvayā samyag avagantavyam.
ភីស្មាបានមានព្រះវាចា៖ បន្ទាប់មក ព្រលឹងដែលជាប់ចងនៅក្នុងលោកមនុស្សដោយខ្សែចងកើតពីធម៌ដែលខ្លួនត្រូវប្រតិបត្តិ ទ្រាំទ្រទុក្ខលំបាក ហើយពេលវាបន្ថែមតបស្យា (ការអធិស្ឋាន/ការប្រាថ្នាអភិវឌ្ឍខ្លួន) យឺតៗ វានឹងឈានទៅសភាពទេវតាពណ៌លឿងភ្លឺរលោង ដូចពណ៌រមៀត។ ទោះនៅទីនោះក៏ដោយ ក្រោយកន្លងផុតរាប់រយកល្ប ពេលបុណ្យសុចរិតអស់ វាក៏ក្លាយជាមនុស្សវិញ—ដូច្នេះវាវិលទៅមកពីទេវតាទៅមនុស្ស និងពីមនុស្សទៅទេវតា។ ប៉ុន្តែ ឱ ដៃត្យៈ ទោះបានដើរលេងជាទម្រង់ទេវតារាប់ពាន់កល្ប ក៏សត្វមានជីវិតមិនរួចផុតពីការលោភលន់ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយឡើយ; ហើយដោយទទួលផលនៃអំពើអកុសលដែលបានធ្វើក្នុងមួយកល្បៗ នៅក្នុងនរក វានឹងឈានទៅកាន់ផ្លូវកំណើតនានា១៩,០០០ប្រភេទ។ បន្ទាប់មកទើបវាបានរួចពីនរក។ ក្នុងកំណើតទាំងអស់ក្រៅពីមនុស្ស មានតែការទទួលរងសុខទុក្ខប៉ុណ្ណោះ; ឱកាសសមស្របសម្រាប់មោក្ស មិនមកដល់ឡើយ។ អ្នកគួរយល់ឲ្យច្បាស់។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even exalted heavenly states are temporary and do not by themselves free one from attachment to sense-enjoyment; the soul continues to reap the results of good and bad deeds across vast cycles. Human birth is singled out as the rare condition in which the proper opportunity for moksha can be pursued.
Bhishma instructs a Daitya about the soul’s long journey: through austerity it may rise to a radiant divine condition, but after merit is spent it returns to human life; due to unwholesome actions it also undergoes hell and many forms of rebirth. He concludes by stressing that non-human births yield only experiences of pleasure and pain, not the decisive opening for liberation.