Shloka 5
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
ताप: पाक: प्रकाशश्न ज्योतिश्नक्षुश्न॒ पजचमम् । तस्य रूपं गुणं विद्यात् ताम्रगौरासितात्मकम्
tāpaḥ pākaḥ prakāśaś ca jyotiś cakṣuś ca pañcamam | tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāt tāmra-gaurāsitātmakam ||
វ្យាសៈ ពន្យល់ថា កម្ដៅ ការចម្អិនឲ្យទុំ/ឆ្អិន ពន្លឺ កាំរស្មី និងសមត្ថភាពនៃការមើលឃើញ—ទាំងនេះសុទ្ធតែជាផលប៉ះពាល់នៃ «តេជស» ឬធាតុភ្លើង។ គេគួរយល់ថា រូបដែលអាចមើលឃើញ និងគុណលក្ខណៈរបស់វា បង្ហាញជាពណ៌ដូចជា ពណ៌ទង់ដែង ពណ៌សភ្លឺ និងពណ៌ងងឹត។ ន័យធម៌គឺឲ្យចេះបែងចែកមូលហេតុពីផល—ស្គាល់ថាធាតុលាក់លៀមបង្ហាញខ្លួនតាមមុខងារ និងគុណដែលអាចសង្កេតបាន មិនឲ្យច្រឡំយករូបរាងជាការពិតទាំងមូល។
व्यास उवाच
Educational Q&A
Tejas (the fire principle) is known by its functions—heat, transformation/cooking, illumination, radiance, and enabling sight—and by its visible qualities such as coppery, bright, or dark coloration; thus one should infer subtle causes from observable effects.
In the Shanti Parva’s philosophical instruction, Vyasa is enumerating the characteristics of a fundamental element (tejas/agni), describing how it manifests in the world and in the senses, as part of a broader teaching on tattvas and discernment.