Shloka 10
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद् यदानुविधीयते । अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते
sarvāṇy evānupūrveṇa yad yad anuvidhīyate | avibhāgagatā buddhir bhāve manasi vartate ||
វ្យាសបានមានព្រះវាចា៖ អ្វីៗដែលត្រូវបានចាប់ផ្តើម នឹងដំណើរការតាមលំដាប់លំដោយ។ បញ្ញា ទោះជាមិនបែកចែកដោយខ្លួនវា ក៏ក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិការនៅក្នុងមនៈ និងក្នុងវិស័យវត្ថុ។ ហើយពេលបញ្ញាសម្របសម្រួលជាមួយឥន្ទ្រីយ៍ណាមួយ ឥន្ទ្រីយ៍នោះ—ដោយបានគាំទ្រដោយសកម្មភាពសម្រេចចិត្តរបស់មនៈ—នឹងយល់ឃើញវត្ថុ (ដូចជា ក្អម ឬក្រណាត់) ជាបន្តបន្ទាប់។ ដូច្នេះ ការយល់ដឹង និងការទទួលអារម្មណ៍កើតឡើងបាន តែពេលឥន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានដឹកនាំ និងបង្កើនអំណាចដោយបញ្ញា។
व्यास उवाच
Educational Q&A
Perception and cognition occur in an ordered sequence and depend on the coordinating power of buddhi. Although buddhi is essentially one and undivided, it functions through mind and senses; only when a sense faculty is ‘supported’ by buddhi (and mediated by the mind’s saṅkalpa) does it grasp an object.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa explains the inner mechanics of experience: the intellect, mind, and senses cooperate so that objects are apprehended progressively. The verse is part of a broader teaching on self-mastery and right understanding as foundations for dharma.