Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
វ្យាសៈ បានមានព្រះវាចា៖ «ឧបदेशនេះ—ជាការណែនាំសម្រាប់កូន—គួរបង្រៀនដល់អ្នកដែលបានបញ្ចប់ជីវិតសិស្សដោយវិន័យ និងរស់នៅដោយវ្រត (ពិធីវិន័យ)។ សាស្ត្រមោគ្សៈនេះ មិនគួរបង្រៀនដល់អ្នកដែលចិត្តមិនស្ងប់ អិន្ទ្រីយៈមិនស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង និងមិនប្រកបតបៈឡើយ។ ព្រោះដោយបញ្ញា (buddhi) មនុស្សត្រូវបាននាំទៅរកគុណធម៌ ហើយបញ្ញានោះផងដែរ គ្រប់គ្រងអិន្ទ្រីយៈ។ ចិត្ត និងសមត្ថភាពផ្សេងៗ (រួមជាប្រាំមួយ) អាស្រ័យលើការមានបញ្ញា; បើគ្មានការវិនិច្ឆ័យពិត តើគុណធម៌នឹងកើតឡើងដូចម្តេច?»
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.