Shloka 14
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
धमखियानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यद् वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्भुतम्
vyāsa uvāca | dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāne ca yad vasu | daśedam ṛk-sahasrāṇi nirmathyāmṛtam adbhutam | yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati | evam evendriya-grāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati |
វ្យាសៈ បានមានព្រះវាចា៖ ក្នុងអាខ្យានទាំងឡាយដែលបង្រៀនធម៌ និងក្នុងរឿងរ៉ាវទាំងឡាយដែលលើកស្ទួយសច្ចៈ នេះជាទ្រព្យសារសំខាន់បំផុត។ វាជានិរន្តរម្យអម្រឹតដ៏អស្ចារ្យ ដែលបានស្រង់ចេញដោយកូរមន្ត (churning) ពីឥកវេទ (Ṛgveda) ដប់ពាន់ឥចា។ ដូចកន្ទួតលាតអវយវៈរបស់វា ហើយបន្ទាប់មកស្រង់ចូលវិញ ដូច្នោះដែរ បញ្ញា (buddhi) បញ្ចេញក្រុមអិន្ទ្រីយៈទាំងមូលឲ្យរត់ទៅរកវត្ថុអារម្មណ៍ ហើយបន្ទាប់មកទប់ស្កាត់ និងដកត្រឡប់វិញ—បង្ហាញថាការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងគឺជាបេះដូងនៃធម៌ និងសច្ចៈ។
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the essence of dharma and truth is inner mastery: the intellect should be able to deploy the senses when needed and withdraw them from sense-objects, like a tortoise drawing in its limbs.
Vyāsa presents a distilled ‘nectar’ of teaching—claimed as an essence extracted from vast Vedic material—and illustrates it with a vivid simile: the tortoise’s withdrawal becomes a model for disciplined control of the senses by buddhi.