Shloka 63
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
त॑ विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षण: । इस प्रकार विचारशील पुरुषको चाहिये कि वह पहले अव्यक्तः (प्रकृति) और पुरुष (जीवात्मा)--इन दोनोंका ज्ञान प्राप्त करे; फिर इन दोनोंसे श्रेष्ठ जो परम महान् पुरुषोत्तम तत्त्व है
taṁ viśeṣam avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ |
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ បុរសមានប្រាជ្ញាគួរតែពិនិត្យ “ភាពខុសប្លែកដ៏លើសលប់” នោះដោយការយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេស។ ដូច្នេះ អ្នកស្វែងរកគួរតែទទួលបានចំណេះដឹងច្បាស់លាស់ជាមុនអំពីអវ្យក្ត (Avyakta៖ ប្រក្រឹតិ) និងបុរស (Puruṣa៖ អាត្មាជីវ) ទាំងពីរ; បន្ទាប់មក លើសពីទាំងពីរ គួរតែដឹងឲ្យច្បាស់ដោយការផ្តោតចិត្តអំពីសច្ចធម៌ដ៏ខ្ពស់បំផុត—បុរសោត្តម (Puruṣottama) ដ៏អស្ចារ្យលើសគេ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Begin with discriminative knowledge of the two foundational principles—Unmanifest Nature (avyakta/prakṛti) and the conscious self (puruṣa/jīva)—and then, by sharper discernment, realize the supreme reality that transcends both: the Puruṣottama.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira by outlining a graded contemplative approach: understand prakṛti and the individual self first, then pursue the higher realization of the Supreme Person beyond them.