Shloka 20
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनै: कुर्यादनातुर: । एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते
antakāle balotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ | evaṁ yuktena manasā jñānaṁ yad upapadyate ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ នៅចុងក្រោយនៃជីវិត អ្នកដែលមិនត្រូវទុក្ខវេទនាឬភាពរំខានគ្របដណ្ដប់ គួរប្រឹងប្រែងដោយកម្លាំងយ៉ាងថេរហើយធ្វើទៅតាមលំដាប់យឺតៗ។ ដូច្នេះ ដោយចិត្តដែលបានហ្វឹកហាត់ដោយយោគៈ ចំណេះដឹងពិតណាដែលអាចឈានដល់បាន គួរត្រូវយកឲ្យបាន—យឺតៗ តែអត់ធ្មត់ មិនបោះបង់សេចក្តីអត់ធ្មត់រហូតដល់ចុងជីវិត។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual attainment is not a sudden leap but a disciplined, gradual effort: even toward life’s end, one should steadily intensify practice without agitation, and with a yoga-trained mind secure whatever knowledge becomes attainable, never abandoning patience.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and inner cultivation. Here he emphasizes sustained, step-by-step yogic effort and mental steadiness as the means to attain liberating knowledge, even in one’s final days.