Shloka 16
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तप: । रजस्तमोघ्नं यत् कर्म तपसस्तत् स्वलक्षणम्
bhīṣma uvāca | prakāśas tapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ | rajas-tamo-ghnaṃ yat karma tapasas tat svalakṣaṇam |
ភីស្មាបានមានពាក្យថា៖ ក្នុងលោក គេហៅតបៈថា អ្វីដែលផ្តល់ផលជាពន្លឺ—គឺចំណេះដឹង។ កិច្ចការណាដែលបំផ្លាញរាជស និងតមស ហើយធ្វើដោយគ្មានចិត្តប្រយោជន៍ខ្លួន នោះហើយជាលក្ខណៈសម្គាល់នៃតបៈពិត។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True tapas is not mere physical hardship; it is disciplined, motive-free action that reduces rajas (agitation/desire) and tamas (inertia/delusion), culminating in prakāśa—illumination in the form of jñāna (knowledge).
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma teaches Yudhishthira by defining the hallmark of genuine austerity: ethical, selfless action that purifies the mind and yields clarity and knowledge.