Shloka 23
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
महर्षिर्भगवानन्रिवेंद तच्छुक्रसम्भवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते
mahārṣir bhagavān atrir veda tac chukra-sambhavam | tri-bījam indra-daivatyam tasmād indriyam ucyate ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ព្រះមហាឥសី អត្រី ដ៏គួរគោរព ទ្រង់ជ្រាបដឹងអំពីកំណើត និងដំណើររបស់អំណាចបង្កពូជនោះ។ ទ្រង់ប្រកាសថា វាមានហេតុបី៖ (សរសៃ) អ្នកនាំចិត្ត, សង្កल्प, និងអាហារ។ ទេវតាអធិបតីលើអំណាចនេះគឺឥន្ទ្រ; ដូច្នេះហើយវាត្រូវបានហៅថា ‘ឥន្ទ្រិយ’ (indriya)—អ្វីដែលស្ថិតក្រោមអធិបតីភាពរបស់ឥន្ទ្រ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links bodily potency and the functioning of faculties to three supports—mind-channel, intention, and nourishment—implying that ethical self-mastery involves regulating thought (saṅkalpa) and diet, since the senses (indriyas) are governed under a higher order symbolized by Indra.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he cites the authority of the sage Atri to explain the origin and classification of ‘indriya,’ giving a doctrinal-etymological account that connects physiology, psychology, and divine governance.