Shloka 29
ज्ञानेन्द्रियाण्यत: पठच पज््च कर्मेन्द्रियाण्यपि । विषया: पञ्च चैकं॑ च विकारे षोडशं मन:,पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ, पाँच विषय और एक मन--ये सोलह विकार कहे गये हैं। (इनमें मन तो अहंकारका विकार है और अन्य पन्द्रह अपने-अपने कारणरूप सूक्ष्म महाभूतोंके विकार हैं)
jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api | viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ ||
ភីṣ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «បន្ទាប់មក មានឥន្ទ្រីយ៍នៃចំណេះដឹងប្រាំ និងឥន្ទ្រីយ៍នៃសកម្មភាពប្រាំ។ រួមជាមួយវត្ថុអារម្មណ៍ប្រាំ និងចិត្តមួយ—ទាំងនេះត្រូវបានប្រកាសថាជា “វិការប្រាំមួយដប់”។ ដោយយល់ដឹងអំពីធាតុទាំងនេះនៃបទពិសោធន៍ក្នុងកាយ មនុស្សអាចបែងចែកអាត្មា ចេញពីឧបករណ៍នៃការយល់ឃើញ និងសកម្មភាពដែលប្រែប្រួល—ជាជំហានសំខាន់ទៅរកការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងធម៌ប្រព្រឹត្តត្រឹមត្រូវ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma enumerates the components of embodied experience: five sense faculties, five action faculties, five sense-objects, and the mind—together called sixteen modifications. The teaching supports discernment (viveka): these are instruments and products of change, not the enduring self, and recognizing this aids self-control and ethical living.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented knowledge. Here he is presenting a Sāṅkhya-style analysis of the psycho-physical apparatus, classifying the senses, their objects, and the mind as evolutes to be understood and mastered.