Shloka 11
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
जिस समय बुद्धि कर्म-संस्कारोंसे रहित होकर हृदयमें स्थित हो जाती है, उसी समय ध्यानयोगजनित समाधिके द्वारा ब्रह्मका भलीभाँति ज्ञान हो जाता है ।।
bhīṣma uvāca | yasmin kāle buddhiḥ karma-saṃskārair virahitā hṛdaye pratiṣṭhitā bhavati, tasmin kāle dhyāna-yoga-janitena samādhinā brahmaṇaḥ samyag jñānaṃ prajāyate || seyaṃ guṇavatī buddhiḥ guṇeṣv evābhivartate | aparādāt abhiniḥsṛtya gireḥ śuddhād iva udakam, anyathā | yathā jaladhārā parvata-śikhara-nirgatyā ḍhālaṃ prati pravahati, tathā iyaṃ guṇavatī buddhiḥ ajñāna-kāraṇāt paramātmanā niyuktā rūpādi-guṇān prati pravṛttā bhavati ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ នៅពេលបញ្ញា (ពុទ្ធិ) រួចផុតពីស្នាមសល់នៃកម្ម ហើយតាំងមាំនៅក្នុងបេះដូង នោះ—ដោយសមាធិដែលកើតពីយោគនៃធ្យាន—ចំណេះដឹងពិតអំពីព្រះព្រហ្មកើតឡើង។ ប៉ុន្តែបញ្ញានេះឯង ដរាបណានៅតែត្រូវគុណៈកំណត់ វានឹងបែរទៅរកគុណៈតែប៉ុណ្ណោះ៖ ដូចទឹកស្អាតហូរចេញពីកំពូលភ្នំ ហើយរត់ចុះតាមជម្រាល ដូច្នោះដែរ ចិត្តដែលជាប់គុណៈ ត្រូវអវិជ្ជាបំបែរចេញពីព្រះអាត្មាអធិបតី ហូរទៅរកគុណៈដូចជា រូប និងអ្វីៗផ្សេងទៀត ហើយចងខ្លួនជាប់នឹងលោកនៃរូបភាព។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True knowledge of Brahman arises when buddhi becomes free from karma-saṃskāras and is stabilized inwardly; otherwise, a guṇa-conditioned intellect naturally runs toward guṇas—i.e., toward sensory and conceptual objects—due to ignorance.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Bhīṣma explains to the listener how meditation-born samādhi yields realization, and he illustrates the mind’s outward drift with the image of water flowing down a mountain slope toward lower ground.