Shloka 22
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
जैसे सूर्यग्रहणकालमें चन्द्रमा सूर्यसे संयुक्त होनेपर सूर्यमें छायारूपी राहुका दर्शन होता है, उसी प्रकार शरीरसे संयुक्त होनेपर शरीरधारी आत्माकी उपलब्धि होती है ।।
yathā candrārka-nirmuktaḥ sa rāhunopalabhyate | tadvac charīra-nirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «ដូចពេលសូរ្យគ្រាស ព្រះចន្ទភ្ជាប់ជាមួយព្រះអាទិត្យ ទើបឃើញស្រមោលរាហុក្នុងព្រះអាទិត្យ; ដូច្នេះដែរ ពេលអាត្មាភ្ជាប់ជាមួយរាងកាយ ទើបមានការយល់ដឹងអំពី ‘អាត្មាដែលមានរាងកាយ’។ ហើយដូចពេលព្រះចន្ទបែកចេញពីព្រះអាទិត្យ មិនអាចឃើញរាហុក្នុងព្រះអាទិត្យបានទេ; ដូច្នេះដែរ ពេលអាត្មាបែកចេញពីរាងកាយ ក៏មិនអាចឃើញ ‘អាត្មាដែលមានរាងកាយ’ បានឡើយ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception of the ‘embodied self’ depends on the body as a condition and instrument; when that association is absent, the self is not available to ordinary sense-perception—implying the Self is subtler than what the senses can objectify.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener (Yudhishthira contextually) a philosophical point using an eclipse analogy: Rāhu’s presence is inferred/seen only under conjunction, just as the self is ‘noticed’ in embodied life but not as a visible object when separated from the body.