Shloka 19
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
खं वायुमग्निं सलिल॑ तथोर्वी समन्ततो<भ्याविशते शरीरी । नानाश्रया: कर्मसु वर्तमाना: श्रोत्रादय: पञठ्च गुणान् श्रयन्ते
khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ tathorvī samantato 'bhyāviśate śarīrī | nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇān śrayante ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ ពេលអាត្មាដែលស្ថិតក្នុងរាងកាយ បោះបង់រាងកាយមួយចោល ភាគនៃអាកាសនៅក្នុងរាងកាយនោះ រលាយចូលទៅក្នុងអាកាសទាំងមូល; ភាគនៃខ្យល់ រលាយចូលទៅក្នុងខ្យល់; ភាគនៃភ្លើង រលាយចូលទៅក្នុងភ្លើង; ភាគនៃទឹក រលាយចូលទៅក្នុងទឹក; និងភាគនៃដី រលាយចូលទៅក្នុងដី។ តែសមត្ថភាពដូចជា ការស្តាប់ជាដើម ដែលអាស្រ័យលើធាតុជាច្រើននោះ មិនរលាយបាត់ទេ; វានៅបន្តដំណើរតាមកម្មរបស់ខ្លួន ហើយទៅកាន់រាងកាយថ្មី មកអាស្រ័យលើធាតុទាំងប្រាំម្តងទៀត។ នេះបង្ហាញថា រាងកាយធំត្រឡប់ទៅធម្មជាតិ ខណៈឧបករណ៍ស្រាលនៅស្ថិតក្រោមកម្ម បន្តភាពជាប់ទាក់ទងនៃបទពិសោធន៍ និងទំនួលខុសត្រូវ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The gross body is composed of the five great elements and, at death, those elemental portions return to their cosmic sources. However, the sense-faculties and subtle instruments do not simply vanish; driven by karma they continue their functional continuity and take up a new bodily basis, explaining moral responsibility across lives.
In Bhīṣma’s instruction during the Śānti Parva, he explains the process of dying and transition: the physical constituents dissolve back into space, air, fire, water, and earth, while the operative faculties (like hearing) persist and proceed—under karmic momentum—toward another embodiment.