Shloka 125
Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman
Manu’s Instruction
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते
caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ | puruṣaṁ tam atikramya ākāśaṁ pratipadyate ||
វីរូបៈបាននិយាយថា៖ លើសពីបុរស (Puruṣa) នោះទៅទៀត គាត់ឈានដល់សច្ចៈដែលប្រៀបដូចអាកាស។ នៅទីនោះ ប្រមាណទាំងបួន—ការយល់ឃើញផ្ទាល់, អនុមាន, ឧបមាន, និងពាក្យសក្ខី—មិនអាចទៅដល់បាន; ហើយរលកទាំងប្រាំមួយ—ឃ្លាន, ស្រេក, សោក, មោហៈ, ចាស់, និងស្លាប់—ក៏មិនកើតឡើង។ វាក៏លើសពីឧបករណ៍ដប់ប្រាំមួយនៃបទពិសោធន៍ក្នុងរាងកាយផងដែរ៖ ឥន្ទ្រីយ៍ដឹងប្រាំ, ឥន្ទ្រីយ៍ធ្វើប្រាំ, ព្រាណប្រាំ, និងមនៈ។
विरूप उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as transcending the conditioned Puruṣa and realizing an unconditioned reality compared to space (ākāśa), where ordinary means of knowledge and the entire psycho-physical apparatus (senses, prāṇas, mind) do not operate, and where existential afflictions like hunger, grief, aging, and death do not arise.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Virūpa speaks a doctrinal verse outlining a hierarchy of realization: one goes beyond the Puruṣa and attains the ‘space-like’ ultimate, characterized negatively as beyond pramāṇas/definitions, beyond the six ‘waves’ of suffering, and beyond the sixteen instruments of embodied experience.