Shloka 11
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
तस्य तत् पूर्वसंरुद्धमात्मन: षष्ठमान्तरम् । स्फुरिष्यति समुदशभ्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा
tasya tat pūrvasaṃruddham ātmanaḥ ṣaṣṭham antaram | sphuriṣyati samudaśabhrāntā vidyud ambudhare yathā ||
ភីស្មាបានមានព្រះវាចា៖ ទោះបីដោយការខិតខំមុនៗ ចិត្តរួមជាមួយអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ត្រូវបានទប់ស្កាត់ឲ្យស្ងប់ស្ងាត់បានមួយរយៈក៏ដោយ វានឹងផ្ទុះឡើងវិញពេលមានចន្លោះ—ដូចពន្លឺរន្ទះដែលភ្លឺវាបឡើងក្នុងពពក។ ដូច្នេះដែរ ចិត្តតែងតែរវល់រវាយ ហើយរត់ត្រឡប់ទៅរកវត្ថុអារម្មណ៍ម្តងហើយម្តងទៀត បង្ហាញថា ត្រូវការការប្រុងប្រយ័ត្ន និងវិន័យបន្តបន្ទាប់ក្នុងការគ្រប់គ្រងខ្លួន។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Temporary restraint is not final victory: even a mind subdued by effort can surge back toward sense-objects when an opportunity arises. Therefore one must practice sustained vigilance (apramāda), repeated restraint, and steady discipline rather than trusting a brief calm.
In Bhishma’s instruction in the Śānti Parva, he explains the practical difficulty of inner governance. Using the image of lightning flashing in a cloud, he describes how the mind—counted as the ‘sixth’ alongside the five senses—can suddenly become active again after having been checked, and thus needs ongoing training.