Shloka 40
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā | yathā matsyo jalaṃ caiva samprayukto tathaiva tau ||
ភីष្មៈបានពន្យល់ថា៖ ទោះបីទាំងពីរនេះខុសគ្នាតាមសភាពដើមកំណើត ក៏នៅតែភ្ជាប់ជាប់គ្នាជានិច្ច។ ដូចជាត្រី និងទឹក ជាអង្គភាពខុសគ្នា ប៉ុន្តែជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នាមិនអាចបំបែកបានក្នុងបទពិសោធន៍រស់នៅ ដូច្នោះដែរ អាត្មា និងឧបករណ៍ខាងក្នុងដូចជា ពុទ្ធិ (បញ្ញា) ខុសគ្នាតាមសារសំខាន់ ប៉ុន្តែធ្វើការរួមគ្នានៅក្នុងជីវិតមានកាយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment: the self (ātman) and intellect/mind (buddhi) are inherently distinct, yet in embodied life they operate in constant conjunction. Recognizing this helps one act in dharma without mistaking mental functions for the true self.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on philosophical and ethical foundations after the war. Here he uses the fish-and-water analogy to clarify how two different principles can remain inseparably associated in lived experience.