Shloka 6
Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue
बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रित: । वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपान: परिवर्तते,अपान वायु जठरानल, मूत्राशय और गुदाका आश्रय ले मल एवं मूत्रको निकालता हुआ ऊपरसे नीचेको घूमता रहता है
bastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ | vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate ||
ភារទ្វាជៈបានមានពាក្យថា៖ «អបាន-វាយុ» អាស្រ័យនៅតំបន់ឫសនៃប្លោកនោម រន្ធគូថ និងភ្លើងរំលាយអាហារ ហើយតែងតែចល័តចុះក្រោមជានិច្ច។ វាដឹកនាំទឹកនោម និងអាចម៍ ហើយបណ្តេញវាចេញពីរាងកាយ។ ការបង្រៀននេះបង្ហាញការយល់ដឹងអំពីមុខងាររាងកាយដោយស្ងប់ស្ងាត់ និងត្រឹមត្រូវ ដើម្បីជាគ្រឹះនៃការស្គាល់ខ្លួន និងការគ្រប់គ្រងខ្លួន។
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a clear understanding of the apāna-vāyu as the vital force responsible for downward movement and elimination. Such knowledge supports self-mastery: recognizing the body’s processes without attachment helps cultivate restraint, purity, and steadiness in dharmic living.
In a didactic explanation, Bharadvāja describes how apāna operates in the body—taking support near the bladder-root, anus, and digestive fire, and moving downward to carry and expel urine and feces—within a broader Shānti Parva discussion on inner discipline and the constituents of embodied life.