Shloka 16
Varṇa-lakṣaṇa and Ātma-saṃyama (Marks of Social Conduct and Self-Restraint) | वर्णलक्षणम् एवं आत्मसंयमः
कोई बालक हो, तरुण हो या बूढ़ा हो, वह जो भी शुभाशुभ कर्म करता है, दूसरे जन्ममें उसी-उसी अवस्थामें उस-उस कर्मका फल उसे प्राप्त होता है ।।
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram | tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati ||
ភីष្មបានមានព្រះវាចា៖ ដូចកូនគោ ទោះនៅក្នុងហ្វូងគោរាប់ពាន់ក្បាល ក៏ស្គាល់ម្តាយរបស់ខ្លួន ហើយទៅដល់នាងបានដែរ—ដូច្នោះហើយ កម្មដែលបានធ្វើមុន ក៏តាមដានទៅរកអ្នកធ្វើវាមិនខាន។ មនុស្សធ្វើកុសល ឬអកុសល ក្នុងវ័យកុមារ វ័យយុវវ័យ ឬវ័យចាស់—នៅជាតិបន្ទាប់ គេនឹងជួបផលនៃកម្មនោះដោយខ្លួនឯង ក្នុងសភាពសមស្របនឹងវ័យនោះ; កម្មមិនបាត់បង់ ហើយអ្នកដទៃមិនអាចទទួលផលជំនួសបានឡើយ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the inevitability of karmic consequence: actions—good or bad—remain linked to their agent and will mature into results that the same person must experience, even across rebirths. Karma is portrayed as precise and inescapable, like a calf unerringly finding its own mother.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma is advising Yudhishthira about moral causality. He uses a vivid pastoral analogy—calf and mother-cow—to explain that deeds do not vanish and do not transfer to others; they return to the doer at the appropriate time and condition.