Shloka 11
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छत: । उत्क्षिप्प काकतालीयमुत्पथेनैव धावत:
udyamyodyamya me damyau viṣameṇaiva gacchataḥ | utkṣipya kākātālīyam utpathenaiva dhāvataḥ ||
ភីෂ្មៈបានមានព្រះវាចា៖ «សត្វអូដ្ឋនេះ កំពុងញ័រលោតបោះបង់កូនគោទាំងពីរដែលខ្ញុំស្រឡាញ់ ម្តងហើយម្តងទៀត ហើយដើរតាមផ្លូវរដិបរដុបមិនស្មើ។ ដោយសំណាងចៃដន្យ—ដូចនីតិ “ក្អែកនិងដើមត្នោត” —វាបានលើកពួកវាឡើងដាក់លើករបស់វា ហើយរត់តាមផ្លូវអាក្រក់។ កូនគោជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ ព្យួរនៅករបស់វា ដូចមណីពីរគ្រាប់។ នេះមិនមែនអ្វីក្រៅពីល្បែងរបស់វាសនាទេ។ តើការខិតខំដោយហឹង្សា និងការទទូចតែប៉ុណ្ណោះ អាចសម្រេចអ្វីបាន?»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the tension between daiva (fate) and puruṣārtha (human effort): events may unfold through sheer coincidence and uncontrollable forces, so one should not assume that stubborn exertion alone guarantees outcomes; wisdom lies in recognizing limits and cultivating equanimity.
Bhishma uses a vivid image: a camel rushes along a harsh, wrong path while two young calves hang from its neck like jewels—an accidental, ‘kākātālīya’ occurrence. The scene becomes an illustration that some situations arise from chance/fate rather than deliberate planning.