Shloka 65
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
पुमांसमुन्नयेत् प्राज्ञ: शयने तप्त आयसे । अप्यादधीत दारूणि तत्र दहोत पापकृत्,इसी तरह व्यभिचारी पुरुषको बुद्धिमान् राजा लोहेकी तपायी हुई खाटपर सुलाकर ऊपरसे लकड़ी रख दे और आग लगा दे, जिससे वह पापी उसीमें जलकर भस्म हो जाय। महाराज! पतिकी अवहेलना करके परपुरुषोंसे व्यभिचार करनेवाली स्त्रियोंके लिये भी यही दण्ड है, उपर्युक्त कहे हुएमें जिन दुष्टोंके लिये प्रायश्चित्त बताया है, उनके लिये यह भी विधान है कि एक वर्षके भीतर प्रायश्चित्त न करनेपर दुष्ट पुरुषको दूना दण्ड प्राप्त होना चाहिये। जो मनुष्य दो, तीन, चार या पाँच वर्षोतक उस पतित पुरुषके संसर्गमें रहे, वह मुनिजनोचित व्रत धारण करके उतने ही वर्षोतक पृथ्वीपर घूमता हुआ भिक्षावृत्तिसे जीवन- निर्वाह करे
pumāṁsam unnayet prājñaḥ śayane tapte āyase | apy ādadhīta dārūṇi tatra dahot pāpakṛt ||
ភីष្មបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ ព្រះមហាក្សត្រដែលមានប្រាជ្ញា គួរផ្តន្ទាទោសបុរសកំហុស ដោយដាក់គេឲ្យដេកលើគ្រែដែកក្តៅរលាក រួចដាក់ឈើឥន្ធនៈលើកាយ ហើយបញ្ឆេះភ្លើង ដើម្បីឲ្យអ្នកបាបនោះឆេះនៅទីនោះ។ ដូចគ្នានេះដែរ ស្ត្រីដែលមិនគោរពប្តី ហើយប្រព្រឹត្តអំពើផិតក្បត់ជាមួយបុរសដទៃ ត្រូវបាននិយាយថាសមនឹងទទួលទោសដូចគ្នា។ លើសពីនេះ សម្រាប់អ្នកអាក្រក់ដែលបានកំណត់ពិធីសំអាតបាប (ព្រាយស្ចិត្ត) រួចហើយ ក៏មានបទបញ្ញត្តិថា បើមិនចាប់ផ្តើមធ្វើព្រាយស្ចិត្តក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ ទោសត្រូវកើនទ្វេដង។ ហើយអ្នកណាដែលនៅស្និទ្ធស្នាលជាមួយបុរសធ្លាក់ធម៌នោះរយៈពេលពីរ បី បួន ឬប្រាំឆ្នាំ ត្រូវកាន់វ្រតដូចមុនី ហើយដើរលំហែជុំវិញផែនដី រស់ដោយសុំទាន តាមចំនួនឆ្នាំដូចគ្នា។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames kingship as moral governance: grave sexual misconduct and persistent association with the fallen are treated as threats to social order, warranting severe punishment or, alternatively, timely expiation; delay in expiation increases culpability and penalty.
In Bhīṣma’s instruction on rājadharma in the Śānti Parva, he describes a harsh judicial punishment for an offender, extends the principle to adulterous conduct, and then adds procedural rules about expiation—doubling punishment if expiation is not begun within a year—and austerities for those who have long associated with a fallen person.