Shloka 44
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
अयमत्यन्तशत्रुमें वैषम्यं परमं गत: । मूढो ग्राहयितुं स्वार्थ सड्भत्या यदि शक््यते
ayam atyantaśatru me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ | mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṅgatyā yadi śakyate ||
ភីෂ្មៈបាននិយាយថា៖ «ម្នាក់នេះពិតជាសត្រូវដ៏ជូរចត់របស់ខ្ញុំ ហើយឥឡូវបានធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខវេទនាខ្លាំងបំផុត។ ទោះយ៉ាងណា បើអាចធ្វើបាន ខ្ញុំនឹងព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលមនុស្សល្ងង់នេះ ដោយទាញគាត់ចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្ត ឲ្យព្រមដើរតាមផ្លូវដែលបម្រើប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a hard ethical tension in practical life: even toward an enemy, one may consider strategic association when circumstances create leverage. It invites reflection on when pragmatic self-interest is permissible and how it should be restrained by dharma.
Bhishma describes a situation where a sworn enemy has fallen into severe trouble. Seeing an opportunity, he considers persuading the enemy—through companionship or alliance—to agree to something that advances Bhishma’s own objective.