Shloka 40
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
न सामदण्डोपनिषत् प्रशस्यते । नमार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा | न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूय: प्रकृते्विचारणा
na sāma-daṇḍopaniṣat praśasyate | na mārḍavaṁ śatruṣu yātrikaṁ sadā | na sasyaghāto na ca saṅkarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛti-vicāraṇā |
ភីෂ្មៈ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ នីតិដែលលាយបញ្ចូលការសម្របសម្រួលជាមួយការដាក់ទណ្ឌកម្មដោយបើកចំហ មិនត្រូវបានសរសើរឡើយ។ ការទន់ភ្លន់ចំពោះសត្រូវក៏មិនមែនត្រឹមត្រូវជានិច្ចដែរ; ប៉ុន្តែការវាយលុកជាប់ជានិច្ចក៏មិនត្រឹមត្រូវគ្រប់ពេលដែរ។ ការបំផ្លាញស្រូវសាលីរបស់សត្រូវ និងអំពើក្បត់ដូចជាបញ្ចូលពុលក្នុងទឹករបស់ពួកគេ ក៏មិនគួរធ្វើឡើយ។ ហើយការពិចារណាឡើងវិញជាញឹកញាប់លើអង្គធាតុនៃរដ្ឋ ក៏មិនមានប្រយោជន៍ក្នុងស្ថានការណ៍នេះទេ; តែវិធានទណ្ឌកម្មដោយសម្ងាត់ និងចំគោលដៅ ត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អប្រសើរជាងសម្រាប់ប្រឆាំងសត្រូវ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma advises that neither perpetual softness nor perpetual aggression is universally right in dealing with enemies. He rejects openly mixing conciliation with punishment as a praised policy, condemns unethical tactics like destroying crops and poisoning resources, and recommends discreet, targeted punitive action rather than endless theoretical deliberation.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma is teaching Yudhiṣṭhira principles of governance and enemy-policy. This verse focuses on practical and ethical limits in statecraft: what kinds of measures are not commendable and what kind of restrained, concealed coercion may be preferable in confronting hostile powers.