Shloka 27
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयो: । अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् निहतान् प्रतनूकृतान्
bhīṣma uvāca | mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ | atikṣiptān vyatikṣiptān nihatān pratanūkṛtān |
ភីෂ្មៈបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ មិនគួរវាយប្រហារសត្រូវ នៅពេលដកថយ ឬចាកចេញ ពេលដើរទៅមក ឬនៅពេលបរិភោគអាហារ និងផឹកទឹកឡើយ។ ក៏មិនគួរវាយអ្នកដែលភ័យស្លន់ស្លោខ្លាំង ឬវង្វេងស្មារតី អ្នកដែលត្រូវគេវាយដួលរួចហើយ ឬអ្នកដែលត្រូវបន្ថយកម្លាំងដល់ថ្នាក់អស់សង្ឃឹម។ ច្បាប់ធម៌នៃសង្គ្រាមគឺការអត់ធ្មត់៖ កុំឆ្លៀតឱកាសលើភាពងាយរងគ្រោះ ឬពេលមិនប្រយ័ត្ន ហើយកុំបម្លែងសង្គ្រាមឲ្យក្លាយជាការសម្លាប់រង្គាល។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in war, dharma imposes limits: one must not attack opponents at vulnerable, non-combat moments (withdrawing, moving about without engagement, eating or drinking) or those who are incapacitated by fear, confusion, injury, or weakness. Victory should not be sought through cruelty or opportunism.
In the Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on righteous conduct. Here he lays down specific battlefield prohibitions—who should not be struck and under what circumstances—framing warfare as regulated by moral law rather than unchecked violence.