Shloka 16
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
परेषामुपसर्पाणं प्रतिषेधस्तथा भवेत् । आकाशात् तु वनाभ्याशं मन्यन्ते गुणवत्तरम्
bhīṣma uvāca | pareṣām upasarpāṇaṁ pratiṣedhas tathā bhavet | ākāśāt tu vanābhyāśaṁ manyante guṇavattaram |
ភីष្មៈមានព្រះបន្ទូលថា៖ គួរមានមធ្យោបាយដើម្បីទប់ស្កាត់ការចូលជិតរបស់សត្រូវផងដែរ។ បើប្រៀបធៀបនឹងទីទំនេរបើកចំហ ទីតាំងជិតព្រៃត្រូវបានវាយតម្លៃថាមានអត្ថប្រយោជន៍ជាង ដោយសារមានគុណប្រយោជន៍យុទ្ធសាស្ត្រច្រើន—ជាពិសេសសមត្ថភាពក្នុងការទប់ទល់ការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ។ ដូច្នេះ គួរដាក់ជំរុំកងទ័ពនៅជិតព្រៃ។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should choose positions that enable effective defense: the camp must be placed where the enemy’s approach can be checked, and forest-adjacent terrain is often superior to open ground because it provides multiple tactical advantages.
In Shanti Parva’s instruction on kingship and governance, Bhishma advises on practical military arrangements, explaining why experienced warriors prefer camping near a forest rather than in an exposed open area.