Shloka 343
पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य
sañjaya uvāca | pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sārthahīno yathādhvagaḥ |
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំនឹងដើរតាមក្រោយ—ដូចអ្នកដំណើរដែលត្រូវទុកឲ្យឯកោ ដោយគ្មានក្រុមដំណើររបស់ខ្លួន។» ក្នុងបរិបទនេះ វាបង្ហាញពីភាពទទេឯកោទាំងផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវធម៌របស់អ្នកម្នាក់ ដែលបន្ទាប់ពីមិត្តសហព័ន្ធរបស់ខ្លួនបានវិនាសក្នុងសង្គ្រាម និងអំពើខុសធម៌ គាត់អាចតែដើរតាមពួកគេទៅរកចុងបញ្ចប់ដូចគ្នា ដោយគ្មានអ្នកគាំទ្រ និងគ្មានទិសដៅ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The simile of a lone traveler underscores the ethical and existential consequence of war driven by adharma: when one’s community and moral supports collapse, one is left isolated, merely following the aftermath of destruction rather than walking a purposeful path.
Sañjaya reports a statement framed as a lament: after the slaughter of many allies and elders, the speaker portrays himself as one left behind without companions, destined to follow them—implicitly toward death and the next world—like a traveler separated from his caravan.