Shloka 45
महाराज! जब जगत्में उस धूलसे अन्धकार छा गया और पृथ्वीपर बाण-ही-बाण बिछ गया, उस समय आपके सैनिक भयके मारे सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये ।। भज्यमानेषु सर्वेषु कुरुराजो विशाम्पते । परेषामात्मनश्वैव सैन्ये ते समुपाद्रवत्
sañjaya uvāca | bhajyamāneṣu sarveṣu kururājo viśāmpate | pareṣām ātmanaś caiva sainye te samupādravat ||
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ព្រះអម្ចាស់នៃមនុស្សទាំងឡាយ! ពេលធូលីនោះធ្វើឲ្យលោកងងឹត ហើយលើផែនដីព្រួញរាលពេញដូចព្រំកម្រាល នោះទាហានរបស់ព្រះអង្គបានរត់គេចដោយភ័យទៅគ្រប់ទិស។ ហើយនៅពេលកងទ័ពទាំងអស់កំពុងបែកបាក់រំខាន ស្តេចកុរុ—ឃើញទាំងកងសត្រូវ និងកងខ្លួនឯងកំពុងចលាចល—បានជំរុញទៅមុខចូលក្នុងកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គ»។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical pressure of kṣatriya leadership in war: when troops break in fear, the ruler is expected to confront danger directly and attempt to restore order, even amid collapse.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava forces are being routed; in response, the Kuru king (Duryodhana) rushes forward into the army, facing both the enemy and the disarray within his own ranks.