Adhyaya 54
युधिष्ठिरस्य द्यूते द्रव्यवर्णनम् (Yudhiṣṭhira’s Enumeration of Stakes in the Dice Match)
Upa-parva: Dyūta Parva (Dice-Game Episode)
Chapter 54.0 records a patterned exchange: Yudhiṣṭhira, speaking in the assembly context, proposes successive wagers of increasing magnitude—(1) large quantities of gold and treasure; (2) an eminent royal chariot with renowned horses; (3) a thousand elephants described by training and ornamentation; (4) female attendants skilled in service arts; (5) male attendants characterized by competence and hospitality duties; (6) chariots and troops with paid retainers; (7) exceptional horses gifted earlier; (8) extensive stores of vehicles and mounts; and (9) guarded hoards of struck gold. After each offer, Vaiśaṃpāyana narrates Shakuni’s response: a repeated, minimal verdict—“jitam” (“won”)—signaling that the wagers are immediately lost. The chapter’s technical function is inventory and escalation: it documents the scope of royal resources and dramatizes how rapid, repetitive loss under an asymmetric game reduces deliberative capacity and normalizes dispossession through a ritualized refrain.
Chapter Arc: दुर्योधन के भीतर जलती असूया और पाण्डव-वैभव की चुभन को देखकर धृतराष्ट्र उसे पास बुलाकर पिता-राजा की वाणी में समझाने बैठते हैं। → धृतराष्ट्र दुर्योधन को याद दिलाते हैं कि युधिष्ठिर छल-कपट से रहित हैं, उनका धन-वैभव तुम्हारे समान ही है, और जो तुम्हारे मित्र हैं वे उनके भी मित्र हैं—अतः द्वेष का कोई कारण नहीं। फिर वे दुर्योधन की ‘यज्ञ-वैभव’ की चाह को सही दिशा देते हैं: यदि वैभव चाहिए तो धर्मपूर्वक यज्ञ करो; राजागण प्रेम से धन-रत्न लाएँगे। → धृतराष्ट्र का तीखा नैतिक निषेध—‘दूसरे के धन की स्पृहा नीचता है’—और निर्णायक चेतावनी: पाण्डु-पुत्र तुम्हारी भुजाओं के समान हैं, उन्हें काटने जैसा व्यवहार मत करो; भ्रातृ-धन के लोभ में मित्रद्रोह मत करना, क्योंकि मित्रद्रोह महान अधर्म है। → धृतराष्ट्र दुर्योधन को वैकल्पिक मार्ग बताते हैं—यज्ञ में दान, प्रिय भोगों का संयमित उपभोग, क्रीड़ा और उत्सव द्वारा मन को शांत करना—और पाण्डवों से द्वेष त्यागकर कुल-एकता में स्थित होने का उपदेश देते हैं। → दुर्योधन के संताप का शमन हुआ या नहीं—यह अनकहा रह जाता है; उपदेश के बाद भी उसके भीतर की ईर्ष्या आगे किस रूप में फूटेगी, यही अगले प्रसंग का संकेत बनता है।
Shlokas
Verse 1
अप-#-रू+ चतु:पञ्चाशत्तमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका दुर्योधनको समझाना घतरयाट्र उवाच त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैप्लिनेय: पुत्र मा पाण्डवान् द्विष: । देष्टा हासुखमादत्ते यथैव निधनं तथा
ព្រះធೃತរाष्ट्रមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ អ្នកជាបុត្រច្បង ជាអ្នកលេចធ្លោក្នុងចំណោមបងប្អូនទាំងឡាយ។ កុំស្អប់បណ្ឌវទាំងនោះឡើយ។ អ្នកដែលស្អប់ គ្រាន់តែយកទុក្ខវេទនាមកលើខ្លួនឯង—ដូចគ្នានឹងយកវិនាសរបស់ខ្លួនមកដល់ដែរ»។
Verse 2
धृतराष्ट्र बोले--दुर्योधन! तुम मेरे ज्येष्ठ पुत्र हो, जेठी रानीके गर्भसे उत्पन्न हुए हो। बेटा! पाण्डवोंसे द्वेष मत करो; क्योंकि द्वेष करनेवाला मनुष्य मृत्युके समान कष्ट पाता है ।। अव्युत्पन्नं समानार्थ तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् । अद्विषन्तं कथं द्विष्यात् त्वाद्शो भरतर्षभ
ព្រះធೃತរાષ્ટ્રមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ទុర్యោធនៈ! អ្នកជាបុត្រច្បងរបស់យើង កើតពីព្រះគರ್ಭនៃព្រះមហេសីចម្បង។ កូនអើយ កុំមានទំនាស់ស្អប់ចំពោះបណ្ឌវទាំងឡាយឡើយ ព្រោះអ្នកស្អប់រងទុក្ខដូចជាមរណៈ។ យុធិષ્ઠិរ ត្រង់ទៅត្រង់មក ពាក្យនិងន័យស្មើគ្នា ជាមិត្តដល់មនុស្សទាំងអស់ដោយស្មើ; គាត់មិនស្អប់អ្នកណាទេ។ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកដូចអ្នក—ឱ គោឧត្តមក្នុងវង្សភារត—ទៅស្អប់អ្នកដែលមិនស្អប់នរណា?»
Verse 3
युधिष्ठिर किसीके साथ छल नहीं करते, उनका धन तुम्हारे ही जैसा है। जो तुम्हारे मित्र हैं, वे उनके भी मित्र हैं और युधिष्ठिर तुमसे कभी द्वेष नहीं करते। भरतकुलतिलक! फिर तुम्हारे-जैसे पुरुषको उनसे द्वेष क्यों करना चाहिये? ।। तुल्याभिजनवीर्यश्व॒ कथं भ्रातु: श्रियं नृप पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भू: शाम्य मा शुच:,राजन! तुम्हारा और युधिष्ठिरका कुल एवं पराक्रम एक-सा है। बेटा! तुम मोहवश अपने भाईकी लक्ष्मीकी इच्छा क्यों करते हो? ऐसे अधम न बनो; शान्तभावसे रहो। शोक न करो
ព្រះធೃತរાષ્ટ્રមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យុធិષ્ઠិរ មិនបោកបញ្ឆោតនរណាម្នាក់ទេ; ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់គាត់ក៏ស្មើនឹងរបស់អ្នក។ មិត្តរបស់អ្នក ក៏ជាមិត្តរបស់គាត់ដែរ ហើយយុធិષ્ઠិរ មិនដែលស្អប់អ្នកឡើយ។ ឱ អលង្ការនៃវង្សភារត! ហេតុអ្វីបានជាបុរសដូចអ្នកត្រូវស្អប់គាត់? កំណើតវង្ស និងវីរភាពរបស់អ្នកទាំងពីរស្មើគ្នា; ហេតុអ្វីដោយមោហៈ អ្នកប្រាថ្នាចង់បានសិរីល្អរបស់បងប្អូន? កុំក្លាយជាមនុស្សទាបថោកដូច្នោះឡើយ—ចូរស្ងប់ស្ងាត់ ហើយកុំសោកស្តាយ»។
Verse 4
अथ यज्ञविभूतिं तां काड्क्षसे भरतर्षभ । ऋषत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम्,भरतश्रेष्ठ।! यदि तुम उस यज्ञ-वैभवको पानेकी अभिलाषा रखते हो तो ऋत्विजलोग तुम्हारे लिये भी गायत्री आदि सात छन्दरूपी तन्तुओंसे युक्त राजसूय महायज्ञका अनुष्ठान करा देंगे
ព្រះធృతរाष्ट्रមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ គោឧត្តមក្នុងវង្សភារត! ប្រសិនបើអ្នកប្រាថ្នាសិរីល្អ និងសម្បត្តិដែលកើតពីយញ្ញ នោះសូមឲ្យឥសី-ព្រះបូជាចារ្យ (ऋत्विज) រៀបចំសម្រាប់អ្នក នូវព្រះរាជពិធីយញ្ញដ៏មហិមា—យញ្ញដ៏ធំ ដែលត្បាញដោយ ‘ខ្សែប្រាំពីរ’ គឺឆន្ទៈបរិសុទ្ធដូចជា គាយត្រីជាដើម»។
Verse 5
आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम् । प्रीत्या च बहुमानाच्च र॒त्नान्याभरणानि च,उसमें देश-देशके राजालोग तुम्हारे लिये भी बड़े प्रेम और आदरसे रत्न, आभूषण तथा बहुत धन ले आयेंगे
ព្រះធृतរाष्ट्रមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ស្តេចទាំងឡាយនឹងនាំមកឲ្យអ្នកផងដែរ នូវទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើន—ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ និងដោយការគោរព—ព្រមទាំងរតនៈ និងអលង្ការផ្សេងៗ»។
Verse 6
(मही कामदुघा सा हि वीरपत्नीति चोच्यते । तथा वीरयश्रिता भूमिस्तनुते हि मनोरथम् ।। तवाप्यस्ति हि चेद् वीर्य भोक्ष्यसे हि महीमिमाम् ।।) बेटा! यह पृथ्वी कामधेनु है। इसे वीरपत्नी भी कहते हैं। अपने पराक्रमसे जीती हुई भूमि मनोवांछित फल प्रदान करती है। यदि तुममें भी बल और पराक्रम हो तो तुम इस पृथ्वीका यथेष्ट उपभोग कर सकते हो। अनार्याचरितं तात परस्वस्पृहणं भूशम् । स्वसंतुष्ट: स्वधर्मस्थो यः स वै सुखमेधते
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ផែនដីនេះពិតជាដូចគោបំពេញបំណង (កាមធេនុ) ហើយក៏ត្រូវហៅថា ‘ភរិយារបស់វីរបុរស’ ផងដែរ។ ដែនដីដែលឈ្នះ និងថែរក្សាដោយវីរភាព នឹងផ្តល់ផលដូចចិត្តប្រាថ្នា។ បើកូនក៏មានកម្លាំង និងវីរភាពដែរ កូនអាចរីករាយប្រើប្រាស់ផែនដីនេះតាមចិត្តបាន។ តែកូនអើយ ការលោភលន់ចង់បានទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ គឺជាចរិតអសុជន។ អ្នកដែលពេញចិត្តនឹងភាគរបស់ខ្លួន ហើយឈរមាំក្នុងធម៌របស់ខ្លួន នោះទើបរីកចម្រើនក្នុងសុខពិតប្រាកដ»។
Verse 7
अव्यापार: परार्थेषु नित्योद्योग: स्वकर्मसु । रक्षणं समुपात्तानामेतद् वैभवलक्षणम्
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មិនចូលទៅរំខានកិច្ចការរបស់អ្នកដទៃ ការខិតខំប្រឹងប្រែងជានិច្ចក្នុងភារកិច្ចរបស់ខ្លួន និងការពារអ្វីដែលបានទទួលមកដោយត្រឹមត្រូវ—ទាំងនេះហើយជាសញ្ញានៃអំណាច និងសម្បត្តិពិត»។
Verse 8
तात! दूसरेके धनकी स्पृहा रखना नीच पुरुषोंका काम है। जो भलीभाँति अपने धनसे संतुष्ट तथा अपने धर्ममें ही स्थित है, वही सुखपूर्वक उन्नतिशील होता है। दूसरेके धनको हड़पनेकी कोई चेष्टा न करना, अपने कर्तव्यको पूरा करनेके लिये सदा प्रयत्नशील रहना और अपनेको जो कुछ प्राप्त है, उसकी रक्षा करना--यही उत्तम वैभवका लक्षण है ।। विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवान् नर: । अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति,जो विपत्तिमें व्यथित नहीं होता, सदा उद्योगशील बना रहता है, जिसमें प्रमादका अभाव है तथा जिसके हृदयमें विनयरूप सद्गुण है, वह चतुर मनुष्य सदा कल्याण ही देखता है
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កូនអើយ ការលោភចង់បានទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ គឺជាកិច្ចការរបស់មនុស្សចិត្តទាប។ អ្នកដែលពេញចិត្តនឹងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ហើយស្ថិតនៅក្នុងធម៌របស់ខ្លួន នោះទើបរីកចម្រើនដោយសុខសាន្ត។ កុំសូម្បីតែព្យាយាមលួចយករបស់អ្នកដទៃ; ចូរខិតខំជានិច្ចដើម្បីបំពេញភារកិច្ចរបស់ខ្លួន; ហើយការពារអ្វីដែលបានមកដល់ខ្លួន—ទាំងនេះហើយជាសញ្ញានៃសម្បត្តិពិត។ មនុស្សឆ្លាតវៃដែលមិនរងរំខានក្នុងគ្រាវិបត្តិ ដែលតែងតែឧស្សាហ៍ព្យាយាម មិនប្រហែសប្រហោង ហើយមានចិត្តទន់ភ្លន់ដោយវិន័យ នោះតែងឃើញតែសេចក្តីមង្គលជានិច្ច»។
Verse 9
बाहूनिवैतान् मा छेत्सी: पाण्डुपुत्रास्तथैव ते । भ्रातृणां तद्धनार्थ वै मित्रद्रोहं च मा कुरु,ये पाण्डुपुत्र तुम्हारी भुजाओंके समान हैं, इन्हें काटो मत। इसी प्रकार तुम भाइयोंके धनके लिये मित्रद्रोह न करो
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កុំកាប់បំផ្លាញពួកគេឡើយ—កូនប្រុសរបស់បណ្ឌុទាំងនោះ សម្រាប់អ្នក គឺដូចដៃទាំងពីររបស់អ្នក។ ហើយកុំដោយសារទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បងប្អូន ធ្វើអំពើក្បត់មិត្តភាពឡើយ»។
Verse 10
पाण्डो: पुत्रान् मा द्विषस्वेह राजं- स्तथैव ते भ्रातृधनं समग्रम् । मित्रद्रोहे तात महानधर्म: पितामहा ये तव तेडपि तेषाम्,राजन! तुम पाण्डवोंसे द्वेष न करो। वे तुम्हारे भाई हैं और भाइयोंका सारा धन तुम्हारा ही है। तात! मित्रद्रोहसे बहुत बड़ा पाप होता है। देखो, जो तुम्हारे बाप-दादे हैं, वे ही उनके भी हैं
ធ្រឹតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ ព្រះរាជា កុំស្អប់កូនប្រុសរបស់បណ្ឌុឡើយ។ ពួកគេជាបងប្អូនរបស់អ្នក ហើយទ្រព្យសម្បត្តិទាំងមូលរបស់បងប្អូន ក៏ជារបស់អ្នកផងដែរ។ កូនអើយ ការក្បត់មិត្តភាពជាអធម៌ធំមួយ។ ចូរចងចាំថា បុព្វបុរសដែលជារបស់អ្នក ក៏ជារបស់ពួកគេដែរ»។
Verse 11
अन्तर्वेद्यां ददद् वित्तं कामाननुभवन् प्रियान् क्रीडन् स्त्रीभिर्निरातडुक: प्रशाम्य भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! तुम यज्ञमें धन दान करो, मनको प्रिय लगनेवाले भोग भोगो और निर्भय होकर स्त्रियोंके साथ क्रीड़ा करते हुए शान्त रहो
ធ្រតរាស្ត្រាបានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ អ្នកក្លាហានដ៏ប្រសើរនៃពួកភារតៈ! ចូររស់នៅដោយសុខសាន្ត—ចូរបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងព្រំដែនពិធីយជ្ញ, ចូររីករាយនឹងសុខស្រួលដែលចិត្តអ្នកស្រឡាញ់, ហើយដោយគ្មានការភ័យខ្លាចនិងកង្វល់ ចូរលេងកម្សាន្តជាមួយស្ត្រីៗ ហើយស្ងប់ស្ងាត់ទៅ»។
Verse 54
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि द्यूतपर्वणि दुर्योधनसंतापे चतु:ःपञ्चाशत्तमो<5ध्याय: ।। ५४ |। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत सभापर्वके अन्तर्गत झ्टूतपर्वमें दुर्योधनसंतापविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង «សភាបរវ»—ជាពិសេសផ្នែក «ឌ្យូត»—បានបញ្ចប់ជំពូកទី៥៤ ដែលពិពណ៌នាអំពីទុក្ខសោករបស់ទុរយោធនៈ។
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether adherence to a socially binding contest and spoken commitments remains dharmic when the contest is effectively engineered through deception, producing harm to dependents and undermining responsible kingship.
The refrain models how repetition and procedural finality can normalize injustice; it cautions that ethical agency erodes when one accepts a rigged framework as authoritative, even while escalating personal and public stakes.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary is indirect through Vaiśaṃpāyana’s characterization of Shakuni as resorting to nikṛti (deceptive stratagem), guiding the reader to interpret the losses as structurally manipulated rather than merely accidental.