Shloka 49
धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात् सपुत्रस्य सदा वयम् | “मुझे प्रमाणकोटितीर्थमें विष पिलाकर नदीमें डाल दिया गया, कालकूट नामक विष खिलाया गया, काले सर्पोंसे डसाया गया, लाक्षागृहमें जलानेकी चेष्टा की गयी, जूएके द्वारा हमारे राज्यका अपहरण किया गया और हम सब लोगोंको वनवास दे दिया गया। द्रौपदीके केश खींचे गये, जो अत्यन्त दारुण कर्म था। संग्राममें हमपर बाणों तथा अन्य घातक अस्त्रोंका प्रयोग किया गया और घरमें भी चैनसे नहीं रहने दिया गया। राजा विराटके भवनमें हमें जो महान् क्लेश उठाना पड़ा, वह तो सबसे विलक्षण है। शकुनि, दुर्योधन और कर्णकी सलाहसे हमें जो-जो दुःख भोगने पड़े, उन सबकी जड़ तू ही था। पुत्रोंसहित धृतराष्ट्रकी दुष्टतासे हमें ये दुःख भोगने पड़े हैं। इन दुःखोंको तो हम जानते हैं, किंतु हमें कभी सुख मिला हो, इसका स्मरण नहीं है” || ४४--४८ $ || इत्युक्त्वा वचन राजन् जयं प्राप्य वृकोदर: । पुनराह महाराज स्मयंस्तौ केशवार्जुनौ
dhṛtarāṣṭrasya daurātmyāt saputrasya sadā vayam | ity uktvā vacanaṁ rājan jayaṁ prāpya vṛkodaraḥ | punar āha mahārāja smayaṁs tau keśavārjunau ||
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ដោយសារភាពអាក្រក់របស់ធ្រិតរាស្ត្រ ព្រមទាំងកូនៗរបស់គាត់ យើងបានរងទុក្ខជានិច្ច»។ ពោលពាក្យទាំងនេះហើយ ព្រះរាជា! វ្រឹកោទរ (ភីម) ក្រោយទទួលជ័យជម្នះ បានញញឹមហើយនិយាយម្ដងទៀតទៅកាន់កេសវ (ក្រឹෂ្ណ) និងអర్జុន។ កថានេះដាក់អំពើហិង្សានៃសង្គ្រាមចូលក្នុងបញ្ជីសីលធម៌៖ ទុក្ខលំបាករបស់បណ្ឌវមិនមែនជាវាសនាចៃដន្យទេ ប៉ុន្តែជាផលនៃអយុត្តិធម៌ដែលបានបន្តយូរ ហើយឥឡូវត្រូវបានឆ្លើយតបដោយការសងសឹកត្រឹមត្រូវលើសមរភូមិ។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores moral causality and accountability: prolonged injustice and cruelty (daurātmya) by a ruler and his heirs generate suffering and ultimately invite a forceful response framed as just recompense within the dharma of war.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma, having achieved a battlefield victory, speaks again to Kṛṣṇa and Arjuna. The line links the present triumph to the earlier wrongs attributed to Dhṛtarāṣṭra and his sons.