Shloka 44
अन्तकप्रतिमश्नोग्रो रात्रियुद्धेडदहत् प्रजा: । 'तत्पश्चात् उग्रमूर्ति महारथी द्रोणाचार्य पाँच दिनोंतक अभेद्यव्यूहका निर्माण, शत्रुसेनाका विध्वंस, महारथियोंका विनाश तथा समरांगणमें जयद्रथकी रक्षा करनेके अनन्तर रात्रियुद्धमें यमराजके समान प्रजाको दग्ध करने लगे ।। दग्ध्वा योधान् शरैरवीरो भारद्वाज: प्रतापवान्
antaka-pratimaśnugro rātri-yuddhe dadāha prajāḥ | tat-paścāt ugra-mūrtiḥ mahā-rathī droṇācāryaḥ pañca-dināni abhēdya-vyūhasya nirmāṇaṃ śatru-senāyā vidhvaṃsaṃ mahā-rathīnām vināśaṃ tathā samara-aṅgaṇe jayadrathasya rakṣaṇaṃ kṛtvā anantaram rātri-yuddhe yama-rāja-samaḥ prajāṃ dagdhum ārabdhavān || dagdhvā yodhān śarair avīro bhāradvājaḥ pratāpavān |
សញ្ជ័យបាននិយាយថា៖ «ក្នុងយុទ្ធពេលរាត្រី វីរបុរសដ៏សាហាវនោះ—មានរូបដូច អន្តក (មរណៈ)—បានដុតឆេះកងទ័ពជាច្រើន។ បន្ទាប់មក ដ្រូណាចារ្យ មហារថីរូបកាយដ៏ខ្លាំងក្លា ដែលបានអស់ប្រាំថ្ងៃសាងសង់ក្បួនយុទ្ធមិនអាចបំបែកបាន បំផ្លាញកងសត្រូវ បំផ្លាញវីរបុរសធំៗ និងការពារជ័យទ្រថនៅលើសមរភូមិ—នៅក្នុងយុទ្ធរាត្រី ក៏ចាប់ផ្តើមដុតឆេះមហាជនដូចយមរាជ។ ដោយដុតឆេះអ្នកប្រយុទ្ធដោយព្រួញរបស់គាត់ កូនប្រុសភារទ្វាជៈដ៏ក្លាហាន និងមានអំណាច…»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s recurring ethical tension: even renowned teachers and great warriors, once immersed in total war, can become instruments of mass destruction—likened to Death itself. It invites reflection on how strategy, duty, and vengeance can eclipse compassion, and how war dehumanizes the ‘multitude’ into something that can be ‘burned’ or ‘scorched’.
Sanjaya describes the ferocity of the fighting, emphasizing a night-battle in which a great warrior ‘burns’ the host like Death. The passage recalls Droṇa’s prior feats—creating an unbreakable formation for five days, crushing the enemy, slaying great champions, and protecting Jayadratha—before stating that he continues to devastate warriors with volleys of arrows.