Shloka 63
कर्णनिधनवृत्तान्तनिवेदनम् | Reporting Karṇa’s Fall to Yudhiṣṭhira
अधर्म नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिन: । प्राणसंकटकालमें, विवाहमें, समस्त कुटुम्बियोंके प्राणान््तका समय उपस्थित होनेपर तथा हँसी-परिहास आरम्भ होनेपर यदि असत्य बोला गया हो तो वह असत्य नहीं माना जाता। धर्मके तत्त्वको जाननेवाले विद्वान् उक्त अवसरोंपर मिथ्या बोलनेमें पाप नहीं समझते ।। यः स्तेनैः सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि
adharma nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ | prāṇasaṅkaṭakāle, vivāhe, samasta-kuṭumbiyāṁ-ke prāṇāntakaḥ samaya upasthita honepar tathā haṁsī-parihāsa ārambha honepar yadi asatya bolā gayā ho to vaha asatya nahīṁ mānā jātā | dharmake tattvako jānanevāle vidvān ukta avasaroṁpar mithyā bolane meṁ pāpa nahīṁ samajhate || yaḥ stenaiḥ saha sambandhān mucyate śapathair api
ព្រះវាយុមានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្នកប្រាជ្ញដែលឃើញច្បាស់នូវអត្ថន័យ និងគោលការណ៍នៃធម៌ មិនឃើញអធម៌នៅក្នុងរឿងនេះទេ។ ប្រសិនបើមានពាក្យមិនពិតត្រូវបាននិយាយឡើង ដើម្បីសង្គ្រោះជីវិតនៅពេលវិបត្តិ, នៅពេលអាពាហ៍ពិពាហ៍, នៅពេលជីវិតរបស់គ្រួសារទាំងមូលកំពុងស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់, ឬនៅពេលការលេងសើច និងការប្រមាថលេងបានចាប់ផ្តើម—ពាក្យនោះមិនត្រូវបានរាប់ថាជាកុហកក្នុងន័យសីលធម៌ឡើយ។ អ្នកប្រាជ្ញដែលដឹងសារធាតុនៃធម៌ មិនចាត់ទុកថាជាបាបក្នុងការនិយាយមិនពិតនៅឱកាសទាំងនេះទេ។ ហើយអ្នកណាដែលបានរួចផុតពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយចោរ—even ដោយស្បថ—ក៏មិនត្រូវបានស្តីបន្ទោសដែរ។
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Truthfulness is a central value, but dharma is context-sensitive: in situations like saving life, marriage conventions, protecting a family from imminent death, or playful joking, a statement that is technically untrue may not carry the moral fault of ‘lying’ when it serves a higher ethical purpose and lacks harmful intent.
Vāyudeva is articulating a dharma-śāstric principle: the ethical evaluation of speech depends on circumstance and intention. He lists recognized contexts where ‘asatya/mithyā’ is treated as non-sinful, and adds that even an oath used to sever ties with wrongdoers (like thieves) is not censured.